جشن چله ، سنتی در جهت تقویت سرمایه اجتماعی و همبستگی ملی

احسان هوشمند

ماهنامه ایران‌فردا، شماره ۲۶، صفحه ۳۷، دی ماه ۱۳۹۵

یلدا یکی از جشن‌های ملی و تاریخی ایرانیان از روزگاران کهن تا امروز است. در تاریخ ایران از دوران باستان تا امروز جامعه‌ي ایران و در پیوند با طبیعت و اقلیم جشن‌های متنوعی را برگزار می‌کرده است. جشن‌هایی که بخشی از آنها هنوز و به گرمی در میان ملت ایران و برخی کشورهای مجاور حوزه جهان ایرانی رواج دارد و  بخشی دیگر یا در حال کمرنگ شدن یا از میان رفته است؛ از جمله جشن‌های بزرگ ایرانیان می‌توان از جشن‌های  نوروز  و چهارشنبه سوری و سده و مهرگان و چله یا یلدا نام برد. از ویژگی‌های جشن‌های ایرانی دیرپایی چنین جشن‌هایی است؛ و می‌توان از تاریخ طولانی و چند هزار ساله‌ي آن‌ها سخن گفت. ویژگی بعدی چنین جشن‌های باستانی و دیرپای ایرانی، همراهی آن با شادی و سرور بوده است؛ شادی آن گم‌شدهء  امروز ایرانیان که در روابط اجتماعی کاستی آن به شدّت به چشم می‌آید. سومین ویژگی این جشن‌ها پاسداشت طبیعت و حفظ محیط زیست است. ویژگی ديگر این جشن‌ها در گستره تاریخی‌شان بعد اجتماعی و خانوادگی آن است. برگزاری جشن‌های باستانی نوروز و یلدا و مهرگان معمولا به شکلی خانوادگی بوده و تحکیم مناسبات خانوادگی و خویشاوندی و فراتر از آن روابط همسایگی و اجتماعی را در پی داشته است. معمولاً چنین جشن‌هایی با گردهمایی‌های خانوادگی و خویشاوندی و طایفه‌ای و همسایگی همراه بوده و تا پاسی از شب ادامه داشته است. دیگر ویژگی چنین جشن‌هایی، گستره جغرافیایی بزرگ آن به بزرگی حوزه تمدن ایرانی  و جهان ایرانی است. همه ایرانیان اعم از اینکه از چه تیره و طایفه‌ای باشند کرد و لر و عرب و بلوچ و آذری و مازنی و گيلاني و اصفهانی و … و روستایی و شهری در برگزاری چنین جشن‌هایی همراه با هم مشارکت داشته‌اند و به نوعی این جشن‌ها و سنت‌ها مقوم همبستگی فرهنگی و انسجام  اجتماعی ایرانیان بوده و هست و نشانی از ایرانیت در میان تک تک شهروندان ایرانی محسوب می‌شود. بنا بر گزارش‌های تاریخی پس از یورش اعراب به ایران از همان آغاز تسلط اعراب بر ایران، نوروز باستانی جشن گرفته می‌شد و البته در دوران حاکمیت خاندان بنی امیه به جز یک دوره کوتاه اگر چه برگزاری نوروز با موانعی روبه‌رو بود، اما ایرانیان بر برگزاری جشن نوروز و مهرگان اصرار داشتند. در برخی منابع تاریخی حکایت از برگزاری جشن‌های نوروز و مهرگان در دوره اسلامی و سده‌های نخست استیلای اعراب بر ایران از موصل کنونی تا یمن خبر می‌دهند.

با پیروزی انقلاب اسلامی بخشی از نخبگان سیاسی و سرامدان اداره کشور در باره برگزاری جشن‌های تاریخی و باستانی ایرانی به بهانه اینکه چنین جشن‌هایی میراث دوره چند هزار ساله شاهنشاهی است دچار تردیدهایی شدند و حتی در سالیان آغازین پس از پیروزی انقلاب برگزاری جشن نوروز در فضای رسانه‌های دولتی رنگ و بوي چنداني نداشت و البته برگزاری چهارشنبه سوری نیز با مقاومت‌هایی روبه‌رو بود. گذر زمان البته به تدریج زمینه توجه جدی‌تر به این سنترهای تاریخی و باستانی را  فراهم کرد. در سالیان اخیر نوروز و چهارشنبه سوری و شب چله از استقبال بسیار باشکوه‌تری برخوردار شده و  از نظر تظاهر بيروني و حتي در درون خانواده‌ها و جمع فاميل نيز مورد اقبال گسترده‌تر مردم ایران در جای جای کشور قرار گرفته است.

جشن‌ها و سنت‌هایی چون نوروز و شب چله و پاسداشت آن به تعمیق سرمایه اجتماعی و اعتماد اجتماعی در میان ملت ایران منجر می‌شود. جامعه ایران با آسیب‌های اجتماعی ناخوشایندی روبه‌رو است و ساختار خانواده ایرانی متأثر از این آسیب‌ها با گسترش برخی نابسامانی‌ها از جمله افزایش چشمگیر آمار طلاق و طلاق عاطفی روبه‌رو بوده است. اگر چه ظهور و گسترش آسیب‌های اجتماعی تابع علل پیچیده اجتماعی و فرهنگی و اقتصادی و سیاسی است اما بخشی از سنت‌های ایرانی از جمله سنت‌هایی که با مناسک جمعی و تقویت رفت و آمدهای خویشاوندی و روابط عاطفی همراه است موجب تقویت عواطف جمعی و تعمیق همبستگی اجتماعی می‌شود و می‌تواند با مدیريت عقلایی دست‌اندرکان اداره کشور نقش مثبتی در تقویت استحکام خانواده ایرانی ایفا کند. همچنین مفرح بودن و شادی‌های همراه چنین جشن‌هایی پاسخگوی  بخشی از نیازهای همه اقشار بویژه جوانان است. کارکرد با اهمیت دیگر چنین سنت‌های دیرپا و بزرگ و فراگیری چون نوروز و شب چله تعمیق هبستگی ملی ایرانیان است. جای جای این کشور بزرگ به استقبال نوروز می‌روند و جای جای ایران شب چله را ارج می‌نهند، یعنی جای جای این کشور با تأسی از سنت‌های تاریخی و فرهنگی بر ایرانی بودن خود اصرار می‌ورزند. افزون بر آنکه بخشی از سنت‌های تاریخی ایرانی چون نوروز امروزه در ماورای مرزهای سیاسی کشور نیز جشن گرفته می‌شود و چنین تعاملاتی اگر با توجه مسئولان همراه باشد و نسبت به آن بي‌مهري نورزند می‌تواند به تعمیق مناسبات منطقه‌ای در حوزه جهان ایرانی منجر شود. با گذشت هزاران سال هنوز و بیش از گذشته ارج‌گذاری سنت‌های پسندیده تمدنی و تاریخی ایرانیان از جمله نوروز و چله برای ایرانیان حامل پیام دوستی و عشق و صلح و شادی است. این سنت‌ها را پاس بداریم.

با برچسب: , , , , ,