کردهای ترکیه ،میراث برجای مانده

احسان هوشمند

فصلنامه گفتگو−ویژه نامه ترکیه، ش ۵۹، صص ۴۳ تا ۵۵، اسفند ۱۳۹۰

مقدمه
ترکیه پس از ظهور و به قدرت رسیدن احزاب اسلام گرا  به ویژه حزب عدالت و توسعه از لحاظ داخلی شاهد دگرگونی های گسترده  ی اقتصادی و فرهنگی، اجتماعی و سیاسی بوده است و در سیاست های منطقه ای و بین المللیِ خود نیز دگرگونی هایی را تجربه نموده است.نمونه بارز این وضعیت را می توان در سیاست های اخیر ترکیه در رابطه با آنچه بهار عربی خوانده می شود، ملاحظه کرد.کمااینکه ارسال کمک های انسانی با تبلیغات گسترده رسانه ای به غزه و درنتیجه تیره شدن روابط آن کشور با دولت اسرائیل نیز نمونه ای دیگر از این دگرگونی های اخیر است.برخی ناظران وضعیت حاضر و استمرار آن را در چارچوب تمایل ترکیه برای احیای مدل نوینی از امپراطوری عثمانی ارزیابی می کنند. رویکردی که لااقل با بخش مهمی از میراث کمالیست ها در تعارض قرار دارد.ثبات نسبی در کسب آرای اکثریت مردم ترکیه در چند انتخابات اخیر هم نیز نشانی از همراهی و تمایل افکار عمومی به استمرار برنامه های حزب عدالت و توسعه است.هر چندبه زعم گروهی از تحلیل گران ،نتایج دو انتخابات  اخیر در ترکیه نشانه های روشنی از سه شقه شدن جامعه ترکیه را در خود نمایان ساخته است.آرای کم حزب حاکم دربخش های اروپایی ترکیه و نیز در مناطق کردنشین  و آرای بالای حزب عدالت وتوسعه در آناتولی مرکزی مستند این دسته از تحلیل گران برای اثبات فرضیه ی میل به سه شقه شدن جامعه ترکیه است.اوج این وضعیت را در انتخابات اخیر مجلس ترکیه می توان دید که نامزدهای علی الظاهر مستقلِ کُرد اما وابسته به حزب صلح و دمکراسی توانستند با فرستادن 36 نماینده(که صلاحیت یکی از آنها رد شد)بخش مهمی از آرای مناطق کردنشین ترکیه را به خود اختصاص دهند. بررسی حاضر، تحولات سیاسی ،اجتماعی و اقتصادی حوزه کُرد نشین ترکیه را مورد توجه قرار می دهد.

کرد کرمانج− دیاربکر

کرد کرمانج− دیاربکر

کُردهای  ترکیه
در ترکیه گروه های قومی متنوعی همچون ،اکثریت ترک ،کُرد ، لاز،آذری،ترکمن،گرجی،زازا،چرکس،عرب، یونانی ، ارمنی ،آشوری ،کلدانی و یهودی وایزدی( یزیدی) وجود دارد.(۱) البته در میان گروه های قومی موجود در ترکیه به چند دلیل جایگاه کُردها اهمیت ویژه ای دارد.جمعیت بسیارزیاد کُردها،به نحوی که پس از اکثریت ترک،کردها دومین گروه قومی پر جمعیت ترکیه محسوب می شوند یکی از دلایل این اهمیت است.همچنین درگیری های قومی چند دهه ای در حوزه کُرد نشین ترکیه که تلفات بسیارسنگین انسانی و اقتصادی بر جای گذارده،نیز از دیگر سو بر اهمیت این حوزه افزوده است.
در خصوص جمعیت کُردهای ترکیه آمار دقیق و متقنی در اختیار نیست.برخی برآوردها از جمعیت ده تا سی درصدی کُردها  اعم از کرمانج ها و زازا هادر ترکیه خبر می دهند.(۲) دایره العارف بریتانیکا نیزدر سال 2009 جمعیت کردهای ترکیه را حدود 5/18 درصد کل جمعیت ترکیه اعلام کرده است. (۳)
بر طبق قانون اساسی ترکیه،کشور به 8 ناحیه یا استانداری کل تقسیم و هر ناحیه خود متشکل از استانداری هایی است.هر استانداری هم به چند شهرستان  و روستاهای تابعه تقسیم می شود.کُردها در مناطق مرکزی،شرقی و جنوب شرقی کشور ساکن هستندو بر طبق برخی برآوردها اکثریت جمعیت  25 استان ترکیه را در این نواحی به خود اختصاص داده اند.گروه های بسیار زیادی از کُردهای ترکیه در دیگر استان های مرکزی،شمالی و غربی همچون استانبول و دیگر کلان شهرهای ترکیه زندگی می کنند .روند بسیار گسترده مهاجرت در حوزه کُردنشین یکی از دلایل گسترش جمعیت کُرد ترکیه در جای جای این کشور است.
زبان های کُردی مجموعه ای به هم پیوسته از زبان ها و گویش هایی است که در مجوعه زبان های ایرانی جای می گیرند و دارای تنوعی از زبان ها و گویش ها است.(۴)از نظر زبانی کردهای ترکیه به زبان های کُردی کرمانجی و زازا سخن می گویند. اگر چه اکثر کردهای ترکیه به کرمانجی سخن می گویند اما برخی منابع جمعیت زازا های ترکیه یا دیملی ها را حدود 4 الی 5 میلیون نفر بر آورد کرده اند. (۵) از نظر مذهبی اکثر کُردها،همچون دیگر شهروندان ترکیه مسلمان و سُنی مذهبند.اما بر خلاف اکثریت ترک ها که حنفی مذهبند،کردهای سُنی مذهب عموما پیرو فقه امام شافعی هستند و اقلیتی از کردها حنفی اند.گروه زیادی از شهروندان ترکیه علوی مذهب اند.علوی های ترکیه شامل ترک ها،کردها و اقلیت عرب این کشور می باشند. برآوردها از جمعیت 15 میلیونی علوی های ترکیه سخن می گویند.تمرکز و محل استقرار اکثریت علوی ها در آناتولی مرکزی است.اقلیت بسیار کمی از  کُردهای ایزدی در ترکیه امروز سکونت دارند که عموما به دلیل نگرانی از مواجهه با تعصبات مذهبی به پنهان کردن آیین خود روی اورده اند.بخش زیادی از پیروان این آئین در سده گذشته از ترکیه مهاجرت و عموما در آلمان مستقر شده اند.

تحولات تاریخی در حوزه کُردنشین ترکیه
الحاق بخش های زیادی از حوزه ی کُرد نشین به دولت عثمانی و در خلال جنگ های شاه اسماعیل صفوی با سلطان سلیم عثمانی، موجب انضمام آن بخش هایی از ایران به عثمانی شد که پیوندهای فرهنگی و اجتماعی گسترده با دیگر ساکنان ایران داشتندو تا سده ها بعد پیامدهای زیادی برای مردم ساکن در این مناطق و نیز دو کشور ایران و عثمانی(و بعدها ترکیه)در پی داشت.(۶)از جمله کشته شدن چهل هزار تن از علویان به ویژه کودکان، زنان و پیران آن حوزه در آن ایام.(۷) در دو سده ی پایانی امپراطوری عثمانی موجی از نابسامانی های سیاسی در حوزه کردنشین این امپراطوری روی داد.شورش عبدالرحمن پاشا در سلمیانیه ( 1786 میلادی )،بلباس ها(1818)،بدرخان بیگ(1846-1843)،یزدانشیر(1855-1853)،شیخ عبیدالله(1880)، پسران بدرخان،امیر عالی بیگ و امیر مدحت بیگ (1889) و…نمونه ای از این وضعیت سیاسی است.انتشار نخستین نشریه کردی در قاهره توسط بدرخان ها در سال های پایانی سده ی نوزدهم به تدریج زمینه ای فراهم آورد که این خیزش ها عنوانی قومی پیدا کنند.در اوایل سده ی نوزدهم سلاطین عثمانی که نخستین آنها سلطان محمود دوّم بود(1839-1808)یک رشته اصلاحات نظامی واداری رادر پیش گرفتند که نتیجه بخشی از این اصلاحات در هم شکسته شدن قدرت خاندان های محلی بود.(۸) افسران آلمانی در این اصلاحات که منجر به کاهش قدرت خاندان ها و امرای محلی کُردشد، نقش مهمی ایفا کردند(۹).
فروپاشی عثمانی و شکل گیری ترکیه نوین از همان ابتدا و در بطن خود مسئله ی کردهای ترکیه را بیش از گذشته حساس نمود.طبق قرار دادهایی که پس از ترک مخاصمه وپایان جنگ جهانی اوّل طرح شد از جمله قرار داد سِور و لوزان مسئله کردهای عثمانی سابق،یعنی ترکیه و عراق نوین،مورد توجه محافل بین المللی و دولت های پیروز جنگ قرار گرفت.و وعده هایی نیز بر تأسیس یک کشور مستقل کُرد در بقایای عثمانی سابق  نیز داده شد.با استقرار مصطفی کمال در مسند قدرت ترکیه و شکل گیری الگوی نوینی از کشور داری و حکمرانی در آن سرزمین ،که بعدها به کمالیسم تعبیر ، برای حذف هر نوع تمایز فرهنگی و زبانی در ترکیه جدید اقداماتی صورت گرفت که به نوبت خودبه برخی مقاومت ها ی جدّی در میان کُردهای ترکیه منجر شد.
فروپاشی امپراطوری عثمانی منجر پیدایش دهها کشور و دولت شد.در کنفرانس سِور (sevre)ابتدا قرار شد برای کردهای عثمانی نیز راه حلی تعریف شود.در ماده 62 و 63 این پیمان نامه به صراحت در باره حقوق کردهای این حوزه سخن به میان آمد . شریف پاشا یکی از نخبگان کُرد که به نمایندگی از ترکیه در کنفرانس شرکت کرده بود در میانه ی راه خود را نماینده کرد های ترکیه اعلام کرد.در برخی منابع از گفتگوی شریف پاشا با وزیر امورخارجه ایران در باره ی اعلام استقلال بخش های کردنشین  ترکیه – در زیر قیمومیت ایران سخن گفته اند(۱۰). در 1923 و با یک گام عقب نشینی نسبت به پیمان سِور ،پیمان تازه ای عقد شد که به لوزان معروف شد در این پیمان بر زندگی آزاد همه شهروندان ترکیه صرفنظر از زبان ،نژاد و یا مذهب تاکید شد و در ماده39 پیمان لوزان چنین تصریح شد: هر شهروند ترکیه می تواند هر زبانی را که بخواهد،خواه در مناسبات خصوصی یا بازرگانی،خواه در حوزه مذهب ،مطبوعات و یا آثار چاپی از هرگونه و خواه در نشست های همگانی ،بی هیچ مرز و بندی آزادانه بکار رود(۱۱).
الغای خلافت در 1924موجب شد تا مهمترین سمبول برادری ترک و کرد در ترکیه(۱۲) از بین برودو دولت آتاتورک سیاست های سخت و خشنی علیه همه گروه های قومی و به ویژه کُردها در پیش گرفت.

 کُردها وسیاست های قومی در ترکیه
قانون اساسی جدیدترکیه دراکتبر سال 1924 در مجلس کبیر تصویب می شود و بر اساس این قانون ترکیه را جمهوری اعلام کرد.در قانون اساسی جدید استفاده از زبان کردی در اماکن عمومی ممنوع شد.کمااینکه در ادامه زمین های زمین داران بزرگ کرد مصادره و در اختیار ترک هایی قرار گرفت که بنا بود در حوزه های کردنشین ساکن شوند(۱۳).این سیاست های فرهنگی و اجتماعی امحاکننده هویت فرهنگی مردم کُرد به تدریج تا جایی پیش می رود که حتی بکارگیری واژه ی کُرد چه در گفتار یا در نوشتار ممنوع و به کارگیری آن معادل تبلیغات جدایی خواهانه تروریستی تلقی می شد(۱۴).  بکار گیری واژه ترک کوهی به جای کرد نتیجه این روش بود که اعتراضات چند ده ساله ی فعالان کُرد را در پی داشت (۱۵).استمرار این سخت گیری ها به جایی می رسد که مقامات رسمی همچون وزیر دادگستری وقت ترکیه در سال 1930 به صراحت بیان کندآنها که از نژاد ترک نیستند در این کشور تنها از یک حق برخوردار خواهند بود و آن اینکه غلام و برده ترک ها باشند(۱۶)در سال 1932 و در استمرار سیاست های پیشین قانونی به تصویب مجلس رسید که به دولت اختیار می داد کردها را از مناطق سکونت شان تبعید و به جای آنها ترک های غرب کشور را جایگزین سازد.(۱۷)برخوردهای سیاسی به تدریج و بر اثر شکل گیری جنبش های مسلحانه مخالف شکل نظامی و خشن تری به خود می گیرد . تا جائیکه در برخی گزارش شده که ارتش ترکیه علیه مخالفان کُرد به  کاربرد سلاح شیمایی روی آورده است(۱۸). در این دوران سخت  حتی انجام پژوهش های علمی و آکادمیک در زمینه کُرد شناسی جرم محسوب شده و منع قانونی داشت(۱۹).

خیابانی در دیاربکر

خیابانی در دیاربکر

جنبش های سیاسی در حوزه کُردنشین ترکیه
مصطفی کمال (آتاترک)به دلیل وضعیت خاص آن روز ترکیه و در گیری نظامی با یونان ابتدا با کردها پیمان بست و حقوق آنها را به رسمیت شناخت.اما به محض اتمام جنگ و به عقب راندن یونانی ها برنامه های خود را برای نفی تفاوت های فرهنگی در ترکیه و ترک سازی شهروندان غیر ترک آغاز کرد. این روندبا سکولار سازی جامعه سنتی ترکیه آغاز شدکه با مقاومت چندین شیخ اعم از ترک و کُرد روبرو شد(۲۰). و به این ترتیب سلسله ای از شورش های محلی در مقابل این سیاست ها در حوزه کردنشین ترکیه و دیگر نقاط ترکیه آغاز شد.شورش کوچگیری پیش از این روی داده بود اماشورش شیخ سعید پیران (1925)،شورش کمیته خوی بوون یا شورش احسان نوری پاشا یا آرارات (1930)،شورش شیخ رضا درسیم(1937)هر یک نمونه ای از این وضعیت تازه بود.از 19 جنگ و درگیری نظامی که ارتش و نیروهای مسلح ترکیه از 1924 تا 1938 در آن مشارکت داشته اند 17 مورد در حوزه کردنشین ترکیه روی داده است (۲۱) قیام شیخ سعید پیران جنبه مذهبی داشت .شیخ سعید یکی از رهبران سُنی مذهب و از رهبران طریقت نقشبندی بودکه مصطفی کمال را متهم به نابودی دین کرد .تلاش شیخ سعید برای جلب همکاری جامعه علوی کُرد به جایی نرسید و نهایتا این شورش با اعدام شیخ سعید پیران خاتمه یافت(۲۲). منازعات و رقابت های قبیله ای وعشیره ای نیز مزید بر شکست این جنبش بود.
حرکت آرارات یا قیام کمیته خوی بوون نیز به همین دلایل شکست خورد.این قیام البته ماهیتی ایران دوستانه داشت. رهبری قیام یعنی احسان نوری پاشا جنگ نیروهایش با ارتش ترکیه را پرده ای از تاریخ جنگ های ایران  و توران تشبیه  و تاکید داشت که:در روح سلحشوری و در خون نجیب ایرانی آنان(نیروهایش)تغییر حاصل نشده  و نقصی پدید نیامده است (۲۳).شورش شیخ رضا درسیمی شورش علویان کرد منطقه آناتولی مرکزی علیه سیاست های کمالی بود.این شورش هم به دلیل ساختار عشیره ای منطقه و نیز عدم همراهی مجدانه جامعه کُرد سنی مدهب از آن نتوانست مقاومت زیادی از خود نشان دهد و به شکست انجامید.

شاخص های توسعه اقتصادی واجتماعی حوزه کُرد نشین ترکیه
مردم کُرد در بخش های مختلف کشور ترکیه پراکنده هستند(۲۴)  اما حوزه کردنشین ترکیه شامل بیست و سه استان می باشد (تعداداین مناطق اینک به بیست و پنج استان رسیده است .دو استان از استان های یادشده در چند سال اخیر به استان تبدیل شده لذا امارهای مربوط به این مناطق در امارنامه ها در خلال 23استان ی ارائه شده است که پیش از این در ان چارپوب قرار داشتند)در استان های ۲۳ گانه کُرد نشین شرق و جنوب شرق ترکیه  12,746,166نفر(دوازده میلیون و هفتصد و چهل وشش هزار و صد و شصت و شش نفر)سکونت دارند.این عدد8/18درصد جمعیت ترکیه در سال 2000 میلادی(67,803,927  نفر جمعیت ترکیه )را شامل می شود.مساحت این استان ها نیز 92/28 درصد مساحت کل کشور ترکیه را در برمی گیرد. نرخ رشد بالای جمعیت این استان ها یکی از ویژگی های جمعیت شناختی این حوزه جمعیتی است.نرخ رشد سالانه جمعیت ترکیه 83/1 است.اما در حوزه کرد نشین ترکیه این نرخ بالاتر از معدل کشوری است .به عنوان نمونه نرخ رشد جمعیت در استان شانلی اورفه 65/3، حکاری 18/3 ،وان 2/3 ،شرناق 98/2،دیاربکر 17/2،ماردین 33/2و باتمان83/2 است.بُعد خانوار در مناطق کُرد نشین نیز از معدل کشوری بالاتر است.در برخی استان های کردنشین ترکیه بعد خانوار دو برابر میانگین کشوری است.به عنوان نمونه در شرناق بعد خانوار 25/8 و در استان موش نیز 25/8 است. میانگین بعد خانوار در استان های 23 گانه 40/6 است .نرخ مهاجرت در استان های مورد توجه این مقاله نسبت به وضعیت سایر مناطق ترکیه متفاوت و حاکی از گسترده تر بودن مهاجرت است.در برخی استان ها نرخ مهاجرت به حدود 10 درصد رسیده است.به عنوان نمونه تنها درفاصله ی  سال های 1995 تا سال 2000 حدود 3,643,375 نفر مرد و 3,048,888 نفر زن ازاین استان های 23 گانه مهاجرت کرده اند.
درسال 2007 نرخ بیکاری در ترکیه3/10 درصد گزارش شده است اما نرخ بیکاری در برخی ازاستان های  کردنشین،علیرغم نرخ بالای مهاجرت،بالاتر از معدل کشوری است.در گروه استان های وان،موش بتلیس و حکاری 4/12 درصد و در استانهای شانلی اورفه و دیاربکر 2/13 درصد است در گروه استانی ماردین، باتمان ، شرناق و سعرد نرخ بیکاری نزدیک به دوبرابر نرخ کشوری یعنی 9/19درصد گزارش شده است.3/25درصد از کل شاغلین ترکیه در بخش صنعت مشغول به کار می باشنداما در مناطق کردنشین این نسبت بسیار کمتر است.به عنوان مثال در استان های دیاربکر و شانلی اورفه 6/15 درصد در بخش صنعت شاغلند و در استان های وان،موش ،بتلیس و حکاری حدود 9/12 درصد در بخش صنعت اشتغال دارند.سهم ارزش افزوده ی 24 استان کردنشین از  ارزش افزوده بخش  صنعت در سال 2006 حدود 5/6 درصد از 100درصد کشوری است.
سرانه ارزش افزوده ناخالص برای هر شهروند ترکیه ای در سال 2004 حدود 5102 دلار امریکا ارزیابی شده است.این سهم در استان های کردنشین گاه کمتر از نصف معدل و گاه یک چهارم معدل کشوری است.در استان های ماردین،باتمان،شرناق و سعرد در آمد سرانه حدود 1886 دلار است.در استان های شانلی اورفه و دیاربکر این رقم 2395 دلار است.این نرخ در سال 2006 در استان های کردنشین روند نزولی داشته و از آن کاسته شده است.
این ارقام وسایر شاخص های توسعه ای نشان می دهد روند توسعه اقتصادی و اجتماعی حوزه های کردنشین نسبت به سایر نقاط ترکیه وضعیت نامطلوب تری را نشان می دهد.تفاوت این شاخص ها از سویی فقر عمومی را در این استان های کردنشین به تصویر می کشد و از دیگر سو زمینه ای برای ابراز نارضایتی گسترده تر عمومی نسبت به سیاست های اقتصادی و اجتماعی دولت ترکیه است(۲۵). برخی از تحلیل گران از این وضعیت به عنوان اساس و پایه اقتصادی تجزیه طلبی در ترکیه یاد می کنند چرا که امروزه  پ ک ک مدعی است کردهای ترکیه در وضعیت استعمار داخلی قرار گرفته اند (۲۶).

ظهور پ ک ک و چالش های پیش روی دولت ترکیه
در حوزه کردنشین ترکیه احزاب سیاسی مختلفی در تلاشند تا افکار عمومی را به خود جلب نمایند احزاب فعال در صحنه ملی بدون در نظر گرفتن وجوه قومی و نیز احزاب اسلام گرای منطقه ای (۲۷)  فعال در مناطق کردنشین ترکیه ازجمله این احزابند. اما شواهد حاکی از ان است که در سال های اخیر بر نفوذ حزب کارگران کرد ترکیه یا P K K در مناطق کردنشین افزوده شده است.از زمان اعلام فعالیت این حزب یعنی از اواخر سال های دهه 70 میلادی تاکنون دهها هزار تن از نیروهای دولتی،چریک های کرد و نیز شهروندان عادی قربانی درگیری این گروه و نیروهای دولتی شده اند.برخی معتقدند قصور و کوتاهی دولت های نوین ترکیه در تقویت گروه های میانه رو و دموکراتیک کُرد موجب شده است که اوجالان به صورت یگانه شخصیتی که کردهای ترکیه بتوانند او را رهبر واقعی خود قلمداد کنند در آید (۲۸).چراکه در ترکیه هر پیشنهادی دایر بر این که دولت آنکارا صلح دراز مدت را از طریق اجرای یک رشته اصلاحات به منظور بر آورده ساختن آرزوهای کردها در زمینه تکلم به زبان کردی و سایر حقوق فرهنگی آنان تامین کند ،سازش با تروریسم و به خطر افکندن کشور تلقی می شود (۲۹).
ایدئولوژی پ ک ک از ابتدای تشکیل تکیه به سوسیالیزم است . رهبر این حزب مدعی است مقاومت سوسیالیزم در برابر تک روی (۳۰) یکی از دلایل انتخاب این ایدئولوژی برای حزب می باشد. به نظر اوجالان پایه این رویکرد سوسیالیستی اعتقاد به ماتریالیسم تاریخی و دیالکتیک (۳۱) است.رهبر پ ک ک حرکت حزب خود را حلقه ای از حلقه های انقلاب پرولتاریایی دنیا می داند که:حلقه نخست آن از انقلاب اکتبر ( شوروی سابق)آغاز گردید (۳۲) از نظر اوج آلان سوسیالیسم علمیِ مارکسیستی در فرهنگ انسانیت از اغاز تا به امروز بهترین وپیشرفته ترین سنتز با کیفیتی بسیار بالا است (۳۳).و بر این اساس اتحاد جماهیر سوسیالیستی شوروی برای تمام زحمتکشان دنیا و برای ایجاد اقتصادی واحد در دنیا ،برای آینده نمونه و الگویی می باشد.(۳۴) اوج آلان مدعی بود انقلاب پرولتاریا با تئوری مارکسیسم-لنینیسم،هیچ گاه از مسیر و مراحل خود منحرف نخواهد شدو این تئوری راه رهایی دنیااز تئوری های امپریالیستی است (۳۵).به همین دلایل رهبری پ ک ک ایجاد ارتباط و دوستی با کشورهای سوسیالیستی همچون چین و روس و کشورهای انترناسیونالیسم پرولتاریا را بعنوان وظیفه ای انقلابی ارزیابی می کرد (۳۶) .البته بعد ها وبا فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و بن بست نظریه  مارکسیستی -لنینیستی در مواضع رهبری این حزب تغییراتی شکل گرفت.اما همچنان  به سوسیالیسم به عنوان  ایدئولوژی  حزب تمسک جسته می شود.
در ایدئولوژی حزب پ ک ک کردستان توسط طبقات حاکم ترکیه و آغا ها و شیوخ به شکل مستعمره در آمده است. (۳۷) و رفع این استعمار از نظر رهبری پ ک ک تنها بوسیله جنگ و مبارزه مسلحانه میّسر است.چرا که از نظر اوجالان بزرگ ترین و مهم ترین انقلاب ها با جنگ پیروز شده اند (۳۸).نیروی اصلی این انقلاب از نظر اوجالان ،نه روشنفکران بلکه روستائیان هستند .از نظر این رهبر پ ک ک روشنفکر کرد از هر نظر بویژه از نظر فکری همگی وابسته به دشمن می باشند،در تحقیق و تحلیل درست تاریخ سرزمین خویش و نیز در تحلیل شرایط موجود و آشکار،بی کفایتی و بی لیاقتی از خود نشان داده اند (۳۹).این بد گمانی به روشنفکران همواره در اثار رهبر پ ک ک استمرار داشته است.اوجالان در این باره می نویسد«شیوه ی سازماندهی در انقلاب ما اینگونه است:در آغاز تهیدستان، روستائیان، زحمتکشان و دیگر قشرهای تولید کننده در جامعه را جذب نمودیم و بعد از آن نوبت روشنفکران رسید.اما در اینجا پیشرفتی در جهت عکس دیده می شود.زیرا روشنفکران بیشتر از دیگر اقشار جامعه باسازمان های استعماری در ارتباطند.به دلیل آنکه روشنفکران قبل از همگان در فکر منفعت خویش است و بسیار حریصانه قبل ز هر چیز روشنفکری خود را در خدمت سازمان های استعماری در می آوردو آنان را تنها منشا ادامه زندگی می داند» (۴۰).در هر حال این حزب تکیه گاه اصلی جذب نیروی خود را بر روستائیان متمرکز کرده است چرا که از نظر رهبر پ ک ک روستایی بودن اساس خلق کُرد می باشد و این طبقه بیشترین شمار خلق کُرد را در خود جای می دهد.این طبقه در گذر تاریخ یورش ها و حملات سنگین و شدیدی را به خوددیده است جدا نمودن کُرد و روستا از هم ممکن نیست چونکه تا امروز شهر ها با دید انکار به ملیّت کُرد نگریسته اند.تنها ترسیم کنندگان خلق کُرد روستاها و روستائیان بوده اند (۴۱). بسط نفوذ پ ک ک در کردستان ترکیه موجب شده تااوجالان  خود را نیرومندترین مرد کردستان بنامد و مدعی شود مردم مرا به چشم پیامبر می نگرند (۴۲).
اوجالان تا پیش از 1978 در قالب احزاب چپ و مارکسیست ترکیه فعالیت می کرد و در سال 1978پ ک ک با همکاری اوجالان و تعدادی از همفکران کرد و تعدادی ترک ترکیه ای تأسیس شد. هدف از تشکیل حزب در ابتدا اعلام استقلال حوزه کُرد نشین از ترکیه بود.این حزب نیم نگاهی نیز به دیگر حوزه های کُرد نشین در کشورهای همسایه داشت.در سال 1984 این حزب وارد درگیری نظامی با دولت شد.این درگیری های گسترده نظامی در جنوب شرقی ترکیه ده ها هزار نفر تلفات در پی داشت .اوج این درگیری ها در سال ها 1991 تا 1993 بود که تلفات سنگینی بر جای گذاشت.(۴۳) در دهه 90 میلادی به تدریج این حزب از ایده استقلال حوزه کُردنشین فاصله گرفت و دستیابی به فدرالیسم را جایگزین شعارهای پیشین کرد.اما در روش این حزب یعنی جنگ مسلحانه تغییری روی نداد.با اعمال فشار ترکیه به سوریه ،که در آن روزگار لبنان را در اشغال خود داشت، اوجالان مجبور به خروج از قرار گاهش در بقاع لبنان شدو ابتدا راه روسیه و سپس ایتالیا را برای ادامه فعالیت هایش در پیش گرفت.فشار ترکیه موجب اخراج اوجالان از آن کشور ها و نهایتا رفتن اوجالان به کنیا شد که در آنجا به چنگ نیروهای امنیتی ترکیه افتاد.اوجالان از سال 1999 میلادی در زندان به سر می برد.اینگ مراد کاریلان جانشین وی در رهبری حزب است.این حزب اینک با استقرار در کوهستان های قندیل در شمال منطقه کُرد نشین عراق ،فعالیت های خود را از این منطقه هدایت می کند.
با دستگیری اوجالان و تغییر تاکتیک های این حزب،و برای کاستن از فشار ترکیه و نیز فشارامریکا و اروپا ،این حزب جبهه های جنگ خود را، با تاسیس شعبه های تازه ای ،افزون بر ترکیه  متوجه دیگر کشورهای همسایه نمود .این اقدام هرچند مورد استقبال برخی دولت های غربی قرار گرفت اما نتوانست در وضعیت حزب  و موازنه ی قوای موجود تغییری ایجاد کند و فشار منطقه ای بیشتری را بر حزب وارد ساخت. در گیری همزمان در چند جبهه برای پ ک ک هزینه های سنگینی در پی داشت.

حزب حاکم عدالت و توسعه و مسئله ی کردهای جنوب شرقی ترکیه
اقبال عمومی به حزب عدالت و توسعه و نیز برخی وعده های انتخاباتی این جریان این خوشبینی را در میان گروه هایی از مردم ایجاد کرده بود تا شاید بتوان در این چارچوب برای حل مسائل مرتبط با کردهای ترکیه نیز اقداماتی به عمل آورد.اما پیچیدگی وضعیت سیاسی ترکیه و نیز سنت سخت  پایِ کمالیسم که در لایه های پیچ در پیچ ساختار سیاسی و نظامی ترکیه نفوذ عمیقی دارد وپاره ای عوامل دیگر موجب شده تا حزب حاکم چندان خود را درگیر یافتن راه حلی برای حل و فصل مشکلات موجود نکند. این در حالی است که مسئله کردهای ترکیه بعنوان یکی از موانع ورود ترکیه به اتحادیه اروپا از اهمیت بیشتری برخوردار شده است (۴۴).افزون بر مسائل سیاسی و نیز ورود نیروهای کرد در شوراهای محلی و انتخاب شهرداران محلی برای شهرهای جنوب شرقی ترکیه و همچنین اجازه نشر برخی نشریات و کتاب ها به زبان کردی در ترکیه؛ که در نوع خود اقدامی کم سابقه است؛فعالیت توسعه ای گسترده ای نیز در این مناطق آغاز شده است.تاسیس دانشگاه در دیاربکر و نیز چند نقطه دیگر،توسعه زیربناهای ارتباطی و جاده ها و بزرگراه ها و احداث مراکز صنعتی واقداماتی از این دست اصلاحات اگر چه با اقبال نسبی شهروندان روبرو شده است اما فعلا نتوانسته رضایت تام و تمام منتقدین را فراهم سازد.
از دیگرسودر سال های اخیر افزون بر جنگ و درگیری نظامی در بخش هایی از ترکیه برخورد های حکومت با اپوزسیون کُرد شدت بیشتری یافته است.به نحوی که حزب صلح و دمکراسی گزارش می دهد که در دو سال اخیر حدود 7 هزار و 748 نفر از فعالین کُرد توسط دستگاه های امنیتی دستگیر و بازداشت شده و 3 هزار و 895 تن از انان به زندان محکوم شده اند.اعتراض 106 نفراز شهرداران و اعضای شوراهای محلی به وضعیت رهبر زندانی پ ک ک  نیز موجب کیفر خواست دادستان برای محاکمه این افراد به اتهام حمایت از تروریسم شد.کیفر خواستی که اگر به نتیجه برسد می تواند 2120 سال زندان برای این شهرداران در پی داشته باشد.
برگزاری انتخابات اخیر و  پیروزی 36 نامزد حزب صلح و دمکراسی یعنی حزب نزدیک به پ ک ک موجب شد تا مسئله کردهای ترکیه دوباره در سطح افکار عمومی ترکیه جایگاه تازه ای به خود اختصاص دهد.هر چند گروهی از تحلیل گران این وضعیت تازه را موفقیتی بزرگ برای کردهای جنوب شرقی ترکیه قلمداد می کنند اما در همانحال اذعان دارند که با توجه به جمعیت لااقل بیست  و پنج درصدی کردها در ترکیه باید سهم آرای نامزدهای کرد بسیار بالاتر از  این رقم می بود.از این نظر به نظر می رسد بخشی با اهمیت از کردهای ترکیه با دادن رای به نامزدهای حزب عدالت و توسعه و سایر احزاب عملا مسیر دیگر و متفاوتی نسبت به احزاب کرد در پیش گرفته اند.مسئله کردهای ترکیه یکی از اساسی ترین مشکلات پیش روی نظام سیاسی ترکیه است.مشکلی که علیرغم اهمیت روزافزون آن و تأثیر بسیار زیاد آن در مناسبات سیاسی داخلی و حتی روابط خارجی ترکیه و نیز هزینه های انسانی و اقتصادی بالای آن،به نظر می رسد در کوتاه مدت راه حلی برای آن در پیش رو نیست.ایا مسئله کُردهای جنوب شرقی ترکیه پاشنه آشیل سیاست های نو عثمانی گری دولت اسلام گرای توسعه و عدالت است؟

مآخذ
۱−Evered Kyle T American Geographical SocietyRegionalism in the Middle East and the Case of Turkey: Geographical Review, Vol. 95, No. 3, New Geographies of the Middle East (Jul., 2005),pp. 463-477

۲−Secor Anna There Is an Istanbul That Belongs to Me”: Citizenship, Space, and Identity in the City: Annals of the Association of American Geographers, Vol. 94, No. 2 (Jun., 2004), pp.352-368

۳−Encyclopedia Britanica 2009  BOOK OF THE YEAR printed in USA 2009,p:718

۴−هوشمند،احسان  کرد یا کردها،مدخلی جامعه شناختی بر کُرد شناسی فصلنامه گفتگو شماره 40 شهریور سال 1383

۵−Arakelova Victoria  The Zaza People as a New Ethno-Political Factor in the Region):: Iran & the Caucasus, Vol. 3/4 (1999/2000), pp. 397-408

۶−سرور غلام تاریخ شاه اسماعیل صفوی ترجمه محمد باقر آرام و عباسقلی غفاری فرد،مرکز نشر دانشگاهی 1374 :20
و همچنین  بنگرید بهنوائی،عبدالحسین روابط اقتصادی و سیاسی ایران در دوره صفویه انتشارات سمت 1377 صفحه 9 به بعد

۷−در دوره معاصر نیز با علویان ترکیه گاه و بی گاه برخوردهایی صورت پذیرفته است. تبعید انبوه علویان در دوره جمهوری کمالیستی ترکیه یعنی در سال های 1937 و 1938 نمونه ای از این وضعیت است.
رندل،جاناتان با این رسوایی چه بخشایشی مترجم ابراهیم یونسی نشر  پانیز 1378 :37

۸−برویین سن،مارتین وان جامعه شناسی مردم کُرد( آغا، شیخ و دولت)مترجم ابراهیم یونسی پانیز 1378: 329

۹−پیشین

۱۰−آکوپوف (هاکوپیان)گ. ب و م.ا حصارُف کردان گوران و مسئله کرد در ترکیه ترجمه ایزدی انتشارات هیرمند 1376 : 105

۱۱−پیشین :129-130

۱۲−وان برویین سن،مارتین جامعه شناسی مردم کُرد( آغا، شیخ و دولت)مترجم ابراهیم یونسی پانیز 1378: 61
در همین خصوص حسن ارفع در کتاب کردها یک بررسی تاریخی و سیاسی منتشر شده در 1966  با گزارشی از سفر 50 روزه خود از ترکیه می نویسد که متوجه احساسات عمیق  آنها نسبت به سلسله عثمانی شده است.چرا که به گفته ارفع کردها بدلایل مذهبی تمایل شدیدی به  سلاطین عثمانی به عنوان خلفای اسلامی داشتند ارفع در صفحه 38 کتاب خود تاکید می کند که کردها می خواستند که لااقل مقام خلافت محفوظ و پایدار بماند

۱۳−اولسن،رابرت  قیام شیخ سعید پیران ترجمه ابراهیم یونسی انتشارات نگاه 1377:142

۱۴−اقلیت ها :9

۱۵−نوری پاشا ،احسان جنبش ملی کرد در ترکیه انتشارات توکلی 1380: 21

۱۶−رندل جاناتان،با این رسوایی چه بخشایشی:437

۱۷−کوچرا،کریس جنبش ملی کرد ترجمه ابراهیم یونسی انتشارات نگاه 1373: 154

۱۸−بشیکچی،اسماعیل مسأله کردستان در ترکیه و عراق،ترجمه محمد رئوف مرادی ناشر حمیدا 1378: 29

۱۹−اوج آلان ،عبدالله راه انقلاب کردستان«مانیفست» انتشاراتERNK 1999: 135

۲۰−وان برویین سن،مارتین جامعه شناسی مردم کُرد( آغا، شیخ و دولت):359

۲۱−اولسن,رابرت قیام شیخ سعید پیران ترجمه ابراهیم یونسی نشر نگاه 1377: 191

۲۲−پیشین :144

۲۳−در این خصوص  به کتاب زیر مراجعه شود

نوری پاشا احسان وقایع آرارات خاطرات احسان نوری پاشا فرمانده ی کردهای شورشی ترکیه 1307 تا  1309   شمسی به کوشش کاوه بیات انتشارات شیرازه چاپ اول 1378

۲۴−در باره جمعیت کردهای ترکیه میتوان به منبع زیر مراجعه کرد
Mutlu Servet  Ethnic Kurds in Turkey: A Demographic Study
International Journal of Middle East Studies, Vol. 28, No. 4 (Nov., 1996), pp. 517-541

۲۵−کلیه داده ها و آمارهای این بخش از سالنامه  های آماری مرکز آمار ترکیه استفاده شده است برای نمئنه می توان به کتاب زیر مراجعه کرد
TURKIYE ISTATISTIK KURUMU(TURKISH STATISTICAL INSTITUTE ) TURKIYE ISTATIK YILLIGAL (TURKEYS STATISTICAL YEARBOOK)2009

۲۶−Mutlu Servet  Economic Bases of Ethnic Separatism in Turkey: An Evaluation of Claims and Counterclaims: Middle Eastern Studies, Vol. 37, No. 4 (Oct., 2001), pp. 101-135

۲۷−Atacan Fulya  A Kurdish Islamist Group in Modern Turkey: Shifting Identities: Middle Eastern Studies, Vol. 37, No. 3 (Jul., 2001), pp. 111-144

۲۸−به عنوان نمونه می توان به تایمز انگلستان در مورخه 30/6/1999 با مطلبی با عنوان عدالت در پای چوبه دار مراجعه کرد

۲۹−بنگرید
کریس موریس  حکم صادره در باره اوجالان عواطف خشم آلود خطرناک را شعله ور می سازد ،گاردین انگلستان 30/6/99

۳۰−اوجالان عبدالله خاطرات محمد رئوف مرادی انتشارات حمیدا ؟:139

۳۱−پیشین :۶۲

۳۲−اوج آلان عبدالله راه انقلاب کردستان «مانیفست»ترجمه فارسی انتشاراتERNK1999

۳۳−پیشین:۵۶

۳۴−پیشین:۶۲

۳۵−پیشین:۷۷

۳۶−پیشین:۱۷۱

۳۷−وان برویین سن،مارتین جامعه شناسی مردم کُرد( آغا، شیخ و دولت):440

۳۸−اوج آلان عبدالله راه انقلاب کردستان «مانیفست»ترجمه فارسی انتشاراتERNK1999: 141

۳۹−پیشین:۱۵۸

۴۰−اوجالان،عبدالله عشق کُرد مترجمین مختار زردوئی و شیلان حسامی نشر آرویج تهران چاپ دوم زمستان 1381: 12

۴۱−اوج آلان عبدالله راه انقلاب کردستان «مانیفست»ترجمه فارسی انتشاراتERNK1999: 126

۴۲−رندل،جاناتان با این رسوایی چه بخشایشی مترجم ابراهیم یونسی نشر  پانیز 1378 :307

۴۳−جودی حسن p k k    از انقلاب رستاخیز تا انقلاب دمکراتیک گفتگویی با عثمان اوجالان 1380 مرکز انتشاراتی جنبش خلق

۴۴−Gunter Michael M The Continuing Kurdish Problem in Turkey after Öcalan’s Capture:Third World Quarterly, Vol. 21, No. 5 (Oct., 2000), pp. 849-869

با برچسب: , ,