تحولات حوزه کردی پس از بهار عربی

احسان هوشمند

فصلنامه فرهنگی اجتماعی گفتگو، شمارهء ۷۱،‌صفحات ۵۵ تا ۶۳،‌آبان ماه ۱۳۹۵

مقدمه

اگر چه در آغاز این قیام‌ها [در کشورهای عربی] شعار اصلی معترضان، “الشعب یرید اسقاط النظام” یعنی ملت خواهان سرنگونی نظام سیاسی است، اما به زودی مشخص شد نتیجه چنین قیام‌هايي ابعاد بسیار متفاوت و پیچیده‌تري به خود گرفته است.

با آغاز اعتراضات مردمی در کشورهای عربیِ خاورميانه و شمال افریقا که به بهار عربی موسوم گشت موجی از بی‌ثباتی بر اين منطقه سایه افکند. اگر چه در آغاز این قیام‌ها در تونس، مصر، لیبی، یمن، بحرین، سوریه و برخی کشورهای دیگر، شعار اصلی معترضان، “الشعب یرید اسقاط النظام” یعنی ملت خواهان سرنگونی نظام سیاسی است، اما به زودی مشخص شد نتیجه چنین قیام‌هايي ابعاد بسیار متفاوت و پیچیده‌تري به خود گرفته است.

در تونس به عنوان استثنای این تحولات و در مسیری نسبتاً دمکراتیک. زمینه برای گردش نخبگان از طریق صندوق رأی مهیا شد. در مصر و پس از سقوط دولت حسنی مبارک و آغاز به کار دولت وابسته به اخوان‌المسلمين و قطب‌بندي شدید کشور، نظامیان با کودتای السیسی راه را بر اخوان‌المسلمين بستند و رئيس‌جمهور انقلاب یعنی محمد مرسی را روانه زندان کردند. پس از این رویداد، گروه‌هاي تکفیری در بخش‌هايي از مصر به ویژه صحرای سینا، اعلام موجودیت کردند. اما در لیبی، یمن و سوریه وضع بدین شکل سامان نیافت و درگیری‌هاي نظامی و ظهور و سپس بسط فعالیت‌هاي عناصر تکفیری راه را برای اقتدار روزافزونِ اين عناصر از جمله دولت اسلامی عراق و شام یا داعش و نیز شعبه سوری القاعده یعنی جبهه النصره و سایر گروه‌هاي تکفیری – جهادی بیش از پیش مهیا کرد. و بدین‌ترتیب آنچه‌که با الهام از قیام‌هاي ضددیکتاتوری کشورهای بلوک شرق همچون بهار بوداپست و پراک و پکن، در رسانه‌ها و محافل سیاسی به “بهار عربی” اشتهار یافت سرآغاز تحول تازه‌اي شد که مهم‌ترین مشخصه‌اش ظهور و بسط اقتدار جریان‌هاي تکفیری –جهادی همچون داعش بود.

حزب کارگران کردستان ترکیه از دههء هشتاد روابط نزدیکی با نظام بعث حاکم بر سوریه داشت و مقرّ رهبری عبداله اوجالان در مناطق تحت سیطرة ارتش سوریه در بقاع لبنان قرار داشت.

اعتراضات علیه دولت بشار اسد در سوریه در سال ۲۰۱۱، پس از اعتراضات تونس و مصر و لیبی آغاز شد. ابتدا خیابان‌ها شاهد حضور مردم معترض به سیاست‌هاي بشار اسد بودند و پس از برخورد خشن دولت با معترضان و کشته شدن صدها تن در جریان اعتراضات خیابانی به تدریج اعتراضات جنبه خونین‌تري به خود گرفت و راه برای جنگ مسلحانه باز شد. با گسترش اعتراضات و جنگ داخلی و تشدید رقابت‌هاي منطقه‌اي و ورود عناصر تکفیری-جهادی از سایر کشورها و مناطق به سوریه و تشکیل داعش و النصره به تدریج این دو گروه تکفیری بر بخش قابل ملاحظه‌اي از سوریه مسلط شدند و پس از آن موفق به نفوذ در خاک عراق شد و با تصرف دومین شهر پر جمعیت عراق یعنی موصل، داعش به عنوان نیروی تعیین‌کننده و اثرگذار در منطقه به تحکیم موقعیت خود پرداخت. بدین ترتیب یکی از سهمناک‌ترین پیامدهای بهار عربی در قالب ظهور داعش و النصره و سایر جریان‌هاي تکفیری نمایان شد. نتیجة این بي‌ثباتی و جنگ تاکنون صدها هزار تن جان باخته یا زخمی و میلیون‌ها نفر آواره از خانه و کاشانه خود بوده است. میدان فعالیت‌هاي داعش، گذشته از عراق و سوریه به تدریج به لیبی و افغانستان نیز کشیده شد و بدين‌ترتيب دورة تازه‌اي از ناامنی و تزلزل در ارکان دولت-ملت‌هايي چون عراق و سوریه و لیبی هویدا شد. اما این پایان نتایج شكل‌گيري بهار عربی نیست بلکه یکی دیگر از پیامدهای بهار عربی خود را حوزه‌هاي کردنشین به ویژه در سوریه نمایان مي‌سازد.

مسلح كردنِ هزار تن از کردهای سوریه و متشکل ساختن آنان در قالب شاخة نظامی این حزب یعنی “واحدهای مدافع خلق” یکی از نخستین اقداماتی بود که شاخه سوری پ.ک.ک. بدان دست یازید.

حزب اتحاد دمکراتیک پاشنهء آشیل سیاست‌هاي ترکیه در سوریه

در حاشیهء رویدادهای سوریه تحول دیگری نیز به تدریج و از سال ۲۰۱۲ خود را نمایان ساخت. شكل‌گيري سه کانتون کردی: جزیره،کوبانی و عفرین توسط حزب اتحاد دمکراتیک به رهبری صالح مسلم به عنوان یکی از اقمار پ.ک.ک. یعنی حزب شورشی کردستان ترکیه در سوریه.

سه سال پس از دستگیری عبداله اوجالان رهبرحزب کارگران کردستان ترکیه در سال ۲۰۰۰ میلادی، رهبری این حزب با اهدافی از جمله خارج کردن نام این حزب از لیست گروه‌های تروریستی در سال ۲۰۰۳ اقدام به ایجاد شعبه‌هايي از پ.ک.ک. در سوریه و عراق و ایران کرد. پیش از این تاریخ، کردهای سوریه جایگاه مهمی در میان صفوف پ.ک.ک. داشته و بخشی از رهبران برجسته پ.ک.ک. را نیروهای سوری تشکیل مي‌دادند. از جمله این افراد مي‌توان به فهمان حسین با نام سازمانی باهوز اردل و نورالدین حاتف المحمد با نام سازمانی نورالدین صوفی اشاره کرد. حزب کارگران کردستان ترکیه از دههء هشتاد روابط نزدیکی با نظام بعث حاکم بر سوریه داشت و مقرّ رهبری عبداله اوجالان در مناطق تحت سیطرة ارتش سوریه در بقاع لبنان قرار داشت. ضمن آنکه دولت سوریه راه را برای پیوستن کردهای سوریه به پ.ک.ک. هموار کرده بود به نحوی که حضور در پ.ک.ک. به منزلة انجام خدمت سربازی در ارتش سوریه محسوب مي‌شد. لذا در دروان حدود سه و نیم دهه‌اي فعالیت پ.ک.ک. کمتر نشانی از تنش میان اين حزب و دولت سوریه وجود داشت. با اعلام موجودیت حزب اتحاد دمکراتیک (پ.ی.د.) در سال ۲۰۰۳ نیز عملاً این حزب فعالیت نظامی یا سیاسی خاصی علیه دولت حافظ اسد و پس از وی بشار اسد نداشت. اما گسترش جنگ داخلی در سوریه و متعاقب آن ظهور داعش و النصره و دیگر جریان‌هاي تروریستی در سوریه زمینه‌هاي فعالیت پ.ی.د. را در سوریه مهیا ساخت.

یکی از شاخص‌ترین علل بروز تنش دوباره در ترکیه را باید در سوریه جست. جایی که شاخه اقماری پ.ک.ک. روز به روز در حال بسط اقتدار خویش است و رهبرانش بارها اعلام کرده‌اند که اگر ترکیه به کردستان سوریه حمله کند، پ.ک.ک. نیز به ترکیه حمله خواهد كرد

پس از بروز تنش‌هاي نظامی در سوریه، دولت ترکیه بیش از هر دورهء دیگری خود را در منازعه داخلی سوریه وارد و با حمایت از گروه‌هاي شورشی از جمله ارتش آزاد سوریه که متشکل از نظامیان و سایر نیروهای ناراضی سکولار سوری است خود را به شکلی تمام عیار درگیر بحران سوریه ساخت. پیش‌بینی‌های دولتمردان ترکیه حکایت از آن داشت که به زودی دولت بشار اسد سرنگون و مخالفان نزدیک به ترکیه در سوریه به قدرت خواهند رسید. پيش‌بيني کارشناسی نشده و دور از واقعیتی که کار را برای ترکیه دشوار ساخت. چراکه با تعمیق بحران سوریه نه تنها ارتش آزاد سوریه نتوانست رژیم اسد را سرنگون كند بلکه روزبه‌روز از توان و قدرت ارتش آزاد کاسته و در عوض قدرت گروه‌هاي تکفیری افزایش یافت. برخی تحليل‌گران مدعی‌اند در این دوره روابط سرّی میان نهادهای امنیتی ترکیه و گروه‌هاي تکفیری مستقر در سوریه برقرار شده است و بر این مبنا دولت ترکیه به همکاری با داعش متهم مي‌شد. تسلط داعش بر شهر رقه در شمال‌شرقی سوریه و در نزدیکی رود فرات و مجاورت این شهر یعنی مرکز و پایتخت داعش با شهرهای کردنشین سوریه چون کوبانی(عین العرب) و الحسکه از سویی و گسترش فعالیت‌هاي پ.ک.ک. در ترکیه از سوی دیگر موجب شد تا زمینه برای فعالیت‌هاي گروه‌هاي کُرد در حوزه‌هاي کردنشین سوریه به شکل بي‌سابقه‌اي فراهم شود. انسجام حزب اتحاد دمکراتیک به رهبری صالح مسلم و ابتکار عمل این حزب موجب شد تا به سرعت این حزب بتواند هژمونی خود را بر بخش‌هاي کردنشین سوریه بگستراند و با همان سرعت احزاب رقیب از جمله “شورای میهنی کردهای سوریه” و “حزب دمکرات کردستان سوریه” که به بارزانی و “حزب دمکرات کردستان” عراق نزدیک بودند را از مناطق کردنشین کردستان سوریه به سوی اقلیم کردستان عراق اخراج کند. حضور حزب اتحاد دمکراتیک و تسلط این حزب بر مناطق کردنشین سوریه نه تنها از سوی دولت و ارتش سوریه با مانعی روبرو نشد بلکه مقرّ نیروهای ارتشی و دولتی سوریه در این حوزه‌ها نیز کماکان به فعالیت‌هاي خود ادامه مي‌داد . گروهی از تحليل‌گران به وجود رابطه‌اي ارگانیک میان ارتش سوریه و نیروهای پ.ی.د. اذعان دارند.

مسلح كردنِ هزار تن از کردهای سوریه و متشکل ساختن آنان در قالب شاخة نظامی این حزب یعنی “واحدهای مدافع خلق” یکی از نخستین اقداماتی بود که شاخه سوری پ.ک.ک. بدان دست یازید. حمله داعش به شهر عین ‌العرب یا کوبانی و بازتاب گستردهء بين‌المللي آن موجب شد تا موضوع کردهای سوریه بیش از پیش به عنوان یکی از متغیرهای اثر گذار بر آینده تحولات سیاسی سوریه مورد توجه کارشناسان قرار گیرد. تسلط حزب اتحادیة دمکراتیک بر سریکانی، کوبانی و سایر نقاط کردنشین سوریه و درگیری شدید این حزب با داعش آنهم در نزدیکی رقه بیش از پیش موجب توجه محافل نظامی و امنیتی غربی به شاخه سوری پ.ک.ک. شد و بدین ترتیب در حالی که دولت وابسته به آ.ک.پ. در ترکیه در آرزوی بسط اقتدار خود در سوریه بود خود را با موضوعی در سوریه مواجه دید که  با امنیت ملی ترکیه پیوند خورده است؛ یعنی تشکیل شبه دولتی کردی آنهم در مرزهای ترکیه و در خاک سوریه توسط یکی از اقمار پ.ک.ک.

اگر چه حزب اتحاد دمکراتیک با تأسی از اندیشه‌هاي جدید اوجالان هر نوع تلاش برای دولت-ملت سازی را نفی و آنرا مغایر با آرمان‌ها و ایدئولوزی خود بر شمرد اما واقعیت آن است که نهادسازی‌هاي این حزب در مناطق تحت سیطره در چند سال گذشته خود ردپایی از تلاش برای دولت سازی‌هاي رایج را نمایان مي‌سازد. اما ایا شرایط عینی و واقعی در سوریه برای تحقق استقلال کردستان سوریه یا حداقل نوعی خودمختاری فراهم است؟

این شرایط آنهم با حمایت‌هاي نظامی کشورهای غربی از پ . ی. د نمي‌توانست توسط دولت ترکیه نادیده گرفته شود و اين كشور از اهمیت حیاتی این پدیده غافل بماند. گویی تسلط پ.ی.د. یا همان شاخه سوری پ. ک. ک بر بخش‌هاي کردنشین سوریه پاشنهء آشیل سیاست‌هاي ترکیه در سوریه است. و بدین ترتیب برای جلوگیری از اتصال کانتون‌های کردی در سوریه، ارتش ترکیه ورود به خاک سوریه را در دستور کار خود قرار داد.

گفتگوی نافرجام میت با زندانی امرالی

اخراج رهبر حزب کارگران کردستان ترکیه از بقاع لبنان و سپس سوریه و عزیمت وی به روسیه و ایتالیا و در نهایت بازداشت وی در نایروبی پایتخت کنیا در ۲۶ بهمن ۱۳۷۷زندگی سیاسی اوجالان را وارد مرحله تازه‌اي کرد. نرمش اوجالان و گذر از دیگاه‌هاي رادیکال مارکسیستی و عقب‌نشینی از خواسته استقلال کردستان ترکیه از جمله شاخص‌ترین ویژگی‌هاي اوجالان زندانی در جزیره امرالی است.

ظهور آ.ک.پ. در سال ۲۰۰۱ میلادی و پیروزی حزب عدالت و توسعه به رهبری رجب طیب اردوغان در انتخابات سال ۲۰۰۲ و اصلاحات گسترده‌اي که این حزب در حوزه‌هاي مختلف و از جمله در مناطق کردنشین در دستور کار قرار داد، موجب شد تا نسبت به دوران حاکمیت دیگر احزاب و جریان‌هاي سیاسی ترکیه فضا برای فعالیت‌هاي سیاسی احزاب اقماری وابسته به پ.ک.ک. بیش از پیش باز شود. هر چند از سال ۲۰۰۲ و در چندین انتخابات، همواره حزب اسلام‌گرای عدالت و توسعه موفق به کسب اکثریت آرای رأی‌دهندگان کُرد استان‌هاي شرقی و جنوب شرقی ترکیه مي‌شد. اما همزمان با این فعالیت‌هاي حزب عدالت و توسعه، جریان‌هاي نزدیک به پ.ک.ک. نیز در تلاش برای تحکیم موقعیت خود، تأسیس احزاب و جریان‌هاي کردی را دستور کار قرار دادند و احزابی مانند “جامعه دمکراتیک” به رهبری احمد ترک و نیز “حزب دمکراتیک خلق‌ها” به رهبری دمیرتاش كه از جمله فعالیت‌هاي سیاسی شاخه‌هاي سیاسی حزب کارگران کردستان ترکیه محسوب مي‌شوند، فعاليت خويش را آغاز نمودند.

بهترین سناریو برای کردهای حامی پ.ک.ک. استمرار وضعیت فعلی در سوریه است و هر نوع دگرگونی در شرایط موجود و بر هم خوردن توازن میان نیروهای درگیر در میدان، آغازی بر پایان اقتدار این حزب در مناطق کردنشین سوریه خواهد بود.

در چند سال گذشته دولت ترکیه از طریق دستگاه امنیتی‌اش یا همان سازمان میت سلسله گفتگوهایی با اوجالان زندانی در جزیره امرالی را با هدف خلع سلاح پ.ک.ک. آغاز کرد و زندان امرالی ورهبران حزب مستقر در سلسله کوه‌هاي قندیل و آنکارا به عنوان سه ضلع این گفتگو در پی پیشبرد اهداف متفاوت خود بودند. انتخابات ژوئن ۲۰۱۵ و کاهش چشمگیر آرای حزب عدالت و توسعه از سویی و افزایش آرای حزب دمکراتیک خلق‌ها به رهبری دمیرتاش تا سقف بیش از ده درصد و در نتيجه مجوز آن حزب برای فعالیت رسمی در مجلس ترکیه و کسب حدود ۸۰ صندلی پارلمانی، شکست سنگینی را برای حزب عدالت و توسعه به رهبری رجب طیب اردوغان در پی داشت. تغییر موازنه سیاسی در ترکیه و حمایت بخش قابل توجهی از ناراضیان غیرکُرد از حزب دمکراتیک خلق‌ها یکی از علل این دگرگونی بود. در چنین فضای پر تنشی روند گفتگوهای دستگاه‌هاي امنیتی و عبداله اوجالان نیز با بن‌بست روبرو شد و حمله نیروهای پ.ک.ک. ترکیه به تعدادی از نیروهای پلیس غیر مسلح جرقه آغاز دوباره درگیری‌هاي خونین میان دولت ترکیه و اين حزب را به وجود آورد. تشدید درگیری‌هاي نظامی و نیز بمب‌گذاری‌هاي مکرر در شهرهای ترکیه بیش از پیش فضای سیاسی ترکیه را تحت تأثیر خود قرار داد و بدين‌ترتيب و پس از پنج ماه از انتخابات قبلی که با ناکامی عدالت و توسعه همراه بود در اول نوامبر ۲۰۱۵ این حزب عدالت و توسعه بود که هم با افزایش قابل توجه آرای خود روبرو شد و هم حزب دمکراتیک خلق‌ها یعنی شاخه سیاسی پ. ک. ک با شکست سنگین. پس از اين انتخابات بود كه نشانه‌هايي از تغییر در راهبردهای سیاست‌هاي منطقه‌اي ترکیه هویدا شد.

یکی از شاخص‌ترین علل بروز تنش دوباره در ترکیه را باید در سوریه جست. جایی که شاخه اقماری پ.ک.ک. روز به روز در حال بسط اقتدار خویش است و رهبرانش بارها اعلام کرده‌اند که اگر ترکیه به کردستان سوریه حمله کند، پ.ک.ک. نیز به ترکیه حمله خواهد كرد. تشدید تنش‌هاي نظامی در ترکیه موجب شده تا دولت ترکیه حملات هوایی بي‌سابقه‌اي را علیه مقرهای پ.ک.ک. در ترکیه انجام و در مقابل نیز اين حزب با نفوذ به عمق خاک ترکیه نیروهای نظامی و گاه سیاسی وابسته به حزب عدالت و توسعه را هدف قرار دهد. وقوع کودتای نافرجام در ترکیه در ژوئیه ۲۰۱۶ دولت تحت تسلط حزب عدالت و توسعه را با چالش سنگینی روبرو ساخت. شکست کودتا فرصتی بود تا دولت ترکیه ضمن تلاش برای حذف رقبای سیاسی خود به ویژه وابستگان به جریان گولن راه رابرای برخورد با هواداران پ.ک.ک. نیز هموار ببینید. اخراج ده‌ها هزار نفر از کارکنان دولت به اتهام همکاری با گولنیست‌ها یا پ.ک.ک. یکی از نتایج چنین رویکردی است. در ماه‌هاي اخیر نشانه‌هاي آشکارتری از تغییر سیاست‌هاي ترکیه در خصوص و عراق و سوریه به چشم مي‌خورد و استمرار چنین روندی مي‌تواند موازنهء نیروهای منطقه‌اي را وارد فاز تازه‌اي کند. نزدیکی بیشتر ترکیه با روسیه و ایران در چنین روندی قابل پيش‌بيني است. هر چند همزمان با این تغییر، راهبردهای منطقه‌اي شدت عمل دولت ترکیه نسبت به پ. ک. ک نیز کاملاً هویدا است.

اقلیم کردستان عراق در راه برگزاری رفراندومِ غیر الزم‌آور استقلال

بیش از ربع قرن از تشکیل دولت منطقه‌اي کردستان عراق مي‌گذرد. در این ۲۵ سال دولت اقلیم کردستان عراق با فراز و فرودهایي روبرو بوده است که مهمترین‌اش جنگ خونین میان دو جناح رقیب کردی یعنی اتحادیه میهنی کردستان عراق به رهبری جلال طالبانی و حزب دمکرات کردستان عراق به رهبری مسعود بارزانی در سال‌هاي میانی دهة نود میلادی است که به تقسیم اقلیم کردستان به دو بخش تحت کنترل اتحادیه میهنی کردستان عراق در استان سلیمانیه و حزب دمکرات کردستان عراق در استان‌هاي دهوک و اربیل منجرگردید.

در سال‌هاي گذشته، اقلیم کردستان عراق بر سر چگونگی و میزان صدور نفت اقلیم کردستان عراق به خارج از کشور با دولت مرکزی در بغداد وارد کشمکشی طولانی شد. نزدیکی روزافزون دولت اقلیم به ترکیه و صادرات نفت اقلیم از طریق ترکیه موجب شد تا از سویی روابط دولت اقلیم کردستان عراق و ترکیه در حوزه‌هاي مختلف اقتصادی و سیاسی توسعه قابل توجهی پیدا کند و از دیگر سو روابط دولت مرکزی عراق و ترکیه به شدت سرد شود. چالش‌ها بر سر موضوع نفت صادراتی اقلیم موجب شد تا دولت عراق از پرداخت سهم ۱۷ درصدی بودجه اقلیم کردستان عراق از بودجه عراق سرباز زند و این امر را منوط به شفاف سازی صادرات نفت اقلیم کند. امری که با مقاومت دولت اقلیم روبرو گردید.

آغاز اعتراضات سیاسی در استان‌هاي سنی نشین عراق از جمله انبار و پس از آن، سقوط موصل، دومین شهر عراق از نظر جمعیت، در ۱۰ ژوئن ۲۰۱۴ به دست داعش فرصتی تاریخی برای اقلیم کردستان عراق بود تا از خلأ ایجاد شده ناشی از حملات داعش و اضمحلال ارتش عراق در استان‌هاي نینوا و کرکوک حداکثر استفاده را برده و بخش عمده‌اي از مناطق مورد مناقشه با بغداد را به تصرف خود آورد. ضعف روز افزون دولت مرکزی عراق و احتمال سقوط بغداد به دست داعش موجب شد تا حتی دولت اقلیم کردستان عراق پا را پیش گذاشته و خواهان استقلال کردستان عراق از عراق شود. خوش‌بینی زایدالوصف دولتمردان کرد عراقی نسبت به داعش دیری نپایید و با یورش داعش به اقلیم کردستان عراق، اربیل مرکز این اقلیم در آستانهء سقوط قرار گرفت و بدین ترتیب جنگ داعش با اقلیم کردستان عراق نیز آغاز شد.

در دو سال گذشته دولت اقلیم افزون بر موضوع جنگ با داعش با چالش‌هاي دیگری نیز دست و پنجه نرم مي‌کند. پایان دورهء قانونی ریاست مسعود بارزانی بر اقلیم کردستان عراق، تعطیلی مجلس اقلیم و تشدید اختلافات میان سه جناح عمدة کُرد عراقی یعنی اتحادیه میهنی کردستان عراق، حزب دمکرات کردستان عراق و جنبش تغییر موجب شده تا پارلمان این منطقه تعطیل شود. همچنین نزدیکی حزب دمکرات کردستان عراق به ترکیه و نزدیکی دو جناح دیگر به پ.ک.ک. بر مشکلات این منطقه افزوده است. مخالفت صریح دولت‌هاي غربی و به ویژه ایالات متحده امریکا با استقلال کردستان عراق هم از دیگر سو موجب شده تا بیش از پیش آینده اقلیم با ابهام روبرو شود. در چنین شرایطی بروز مشکلات اقتصادی روز افزون در اقلیم و ناتوانی دولتِ آن برای کنترل و مدیریت این مشکلات نیز مزید بر علت شده و نارضایتی اجتماعی وسیعی به ویژه از ناحیه مستمری‌بگیران دولتی را در پی داشته است. آیا سفر اخیر رئیس اقلیم کردستان عراق به بغداد نشانه‌اي از تغییر سیاست‌هاي دولت اقلیم در خصوص استقلال است؟ آیا برگزاری رفراندومی غیرالزام‌آور پایانی بر بحث‌هاي رسانه‌اي در باره استقلال کردستان عراق از اين كشور است؟

جمع بندی و چشم انداز‌هاي موجود

تحولات اخیر خاورمیانه عربی گذشته از ابعاد پیچیده و پیامدهای مهمی که در پی داشت نام جریان‌هاي تکفیری –جهادی سهمناکی همچون داعش و النصره را به فهرست گروه‌هاي تندرو افزود و مخاطرات فعالیت چنین گروه‌هاي خشن و تروریستی را در سطوح منطقه‌اي و بين‌المللي بیش از پیش آشکار نمود.

همچنین در پرتو تحولات اخیر خاورمیانه، عامل کردی به عنوان یکی از متغیرهای اثر گذار بر مناسبات منطقه‌اي بیش از پیش مطرح شد. اما بررسی روندهای جاری و نیز منافع دولت‌هاي منطقه و دولت‌هاي فرامنطقه‌اي و توازن نیروهای اثرگذار منطقه‌اي و فرامنطقه‌اي مي‌تواند در کوتاه مدت آغازی بر فروپاشی پیمان سایکس پیکو و تشکیل کشور کردستان باشد؟

در کمتر از چهار سال حزب اتحاد دمکراتیک به عنوان شاخهء سوری پ.ک.ک. موفق شده تا در جوار مرزهای ترکیه به بسط موقعیت خود بپردازد و حتی در میدان جنگ با داعش به یکی از نیروهای اثرگذار مبدل شود و علیرغم مخالفت آنکارا با این حزب، برخی هم‌پیمانان ترکیه در ناتو کمک‌هاي نظامی و تسلیحاتی خود را در اختیار این حزب قرار داده‌اند. از سوی دیگر، اقلیم کردستان عراق در سال‌هاي گذشته بیش از هر زمان دیگری بر استقلال‌خواهی از بغداد پای فشرده و رسماً خواهان جدایی از عراق شده است. تنش‌هاي نظامی پ.ک.ک. با ارتش ترکیه نیز به اوج خود رسیده است. آیا در چنین شرایطی مي‌توان از زمینه‌هاي عینی و واقعی برای اتحاد کردهای خاورمیانه و سپس استقلال آنها سخن گفت؟یا حداقل مي‌توان امکان استقلال کردهای عراق یا کردهای سوریه را به بحث گذاشت؟

اگر چه حزب اتحاد دمکراتیک با تأسی از اندیشه‌هاي جدید اوجالان هر نوع تلاش برای دولت-ملت سازی را نفی و آنرا مغایر با آرمان‌ها و ایدئولوزی خود بر شمرد اما واقعیت آن است که نهادسازی‌هاي این حزب در مناطق تحت سیطره در چند سال گذشته خود ردپایی از تلاش برای دولت سازی‌هاي رایج را نمایان مي‌سازد. اما ایا شرایط عینی و واقعی در سوریه برای تحقق استقلال کردستان سوریه یا حداقل نوعی خودمختاری فراهم است؟

آینده سوریه بستگی تام و تمام به چگونگی توازن نیروهای سیاسی و نظامی میان سه نیروی اصلی و اثرگذار داخلی یعنی مخالفان میانه‌رو و ارتش آزاد سوریه،گروه‌هاي تکفیری و جهادی همچون داعش و النصره و نیروهای ارتش و دولت سوریه و نیز سیاست‌هاي قدرت‌هاي جهانی دخیل در سوریه یعنی دولت امریکا، دولت روسیه و نیز قدرت‌هاي منطقه‌اي از جمله ایران، ترکیه و عربستان دارد.

سناریوی نخستِ حل و فصل موضوع سوریه با تکیه بر پیروزی نظامی یکی از رقبا است. چنانچه هر یک از سه نیروی عمده یعنی حامیان غرب، تکفیری‌ها و یا نیروهای وابسته به دولت بعثی سوریه موفق به گسترش هژمونی خود بر سوریه شوند و بتوانند رقبای خود را از صحنهء منازعه حذف کنند عرصه برای فعالیت‌های حزب اتحاد دمکراتیک بسیار تنگ مي‌گردد. وضعیتی که در کوتاه مدت امکان چندانی برای تحقق ندارد. اما اگر چنین سناریویی محقق شود بي‌گمان نخستین قربانیِ آن کانتون‌هاي کردی در سوریه است.

سناریوی محتمل بعدی توافق قدرت‌هاي اثرگذار جهانی بر سر آیندهء سوریه است. بر مبنای چنین احتمالی قدرت‌هاي جهانی ضمن برخورد با گروه‌هاي تکفیری و جهادی و سرکوب آنان راه را برای تشکیل دولتی انتقالی مهیا کرده و بدين‌ترتيب راه بر پایان جنگ و خونریزی هموار مي‌گردد. چنین سناریویی نیز در فضای سیاسی امروز جهان و خاورمیانه دور از ذهن است اما چنانچه این سناریو محقق شود احتمالاً حداقل فرصتی برای گروه‌هاي کرد سوری تعریف خواهد شد تا در میدانی محدود و مقید به بازی بپردازند.

سناریوی سوم که احتمال آن بیش از سایر سناریو‌ها است استمرار وضعیت بي‌ثباتی در سوریه و عدم اجماع نیروهای اثر گذار است در خصوص آیندهء سوریه. در چنین شرایطی الف) اگر روال امور و رویدادها بنا بر وضع چند سال گذشته پیش رود فضای مناسبی برای حزب اتحاد دمکراتیک ایجاد مي‌شود و در حالت ب) دولت ترکیه به دلیل نگرانی بابت بسط اقتدار پ.ک.ک. در حاشیه مرزهايش، دخالت نظامی خود در سوریه را توسعه بخشیده و حملات خود را متوجه پ.ی.د. خواهد كرد. در چنین شرایطی استمرار کار برای شاخه سوری پ.ک.ک. بسیار سخت خواهد بود. سناریویی که احتمال آن را در شرایط فعلی باید جدی گرفت. رئيس‌جمهور ترکیه بر مبنای چنین سناریویی مدعی است تمام سرزمین سوریه را گام به گام امن خواهیم کرد.

بنابر سناریوهای محتمل در کوتاه مدت، بهترین سناریو برای کردهای حامی پ.ک.ک. استمرار وضعیت فعلی در سوریه است و هر نوع دگرگونی در شرایط موجود و بر هم خوردن توازن میان نیروهای درگیر در میدان، آغازی بر پایان اقتدار این حزب در مناطق کردنشین سوریه خواهد بود.

شرایط و اوضاع و احوال کنونی نیز چندان به کام رهبران کرد عراقی خوش نیست. تشدید رقابت‌هاي داخلی تا جائی که گروهی از آغاز حاکمیت دو دولتی (همچون نمونه حماس و دولت فلسطین در غزه و کرانه باختری)در اقلیم سخن مي‌گویند. افزایش بار بدهی‌هاي دولت، ناتوانی دولت اقلیم در پرداخت حقوق مستمری‌بگیران به ویژه پیشمرگان درگیرِ جنگ با داعش و گسترش نارضایتی عمومی در این باره، بهبود روابط بغداد –آنکارا، کاهش قمیت نفت و مخالفت امریکا و هم‌پیمانان غربی برای اعلام استقلال اقلیم کردستان عراق، جنگ هزینه‌بر با داعش از جمله مسائلی است که راه را بر تصمیم‌گیری  جدی در خصوص استقلال اقلیم کردستان بسته است. اضافه کردن مخالفت دو همسایه قدرتمندِ اقلیم کردستان عراق یعنی ایران و ترکیه با اعلام استقلال اقلیم نیز بر سیاههء موجودِ دشوار بودنِ تصمیم‌گیری در این خصوص را بايد افزود.

جدای از پیچیدگی شرایط موجود و مشکلات و دشواری‌هاي پیش روی گروه‌هاي کرد در سوریه و عراق و ترکیه، از زمان امضای قرارداد سایکس پیکو تا کنون، در هیچ دوره‌ای به این شدت، فضای رسانه‌اي و سیاسی خاورمیانه متأثر از تحولات حوزة کردی نبوده است و حجم گسترده و متنوعی از اخبار و تحلیل‌ها دربارة تحولات حوزهء کردی برخی را به این تحلیل رهنمون ساخته که عمر سایکس پیکو به پایان خود نزدیک مي‌شود . آیا در آیندهء نزدیک فضای عینی و تغییر موازنهء نیروهای سیاسی و قدرت‌هاي اثرگذار فرامنطقه‌اي و منطقه‌اي زمینه تشکیل دولت یا دولت‌هاي کردی در عراق و سوریه را مهیا خواهد کرد؟

با برچسب: , , , , , , , , , , , , , , , , , , , ,