از «کرمانشاه» تا کرمانشاه در گفت و گو با علی ططری

گفتگوی احسان هوشمند با دکتر علی ططریGoftogou 61

فصلنامه گفتگو، شماره ۶۱، صفحات ۱۰۱ تا ۱۱۵، اسفند ماه ۱۳۹۱

کرمانشاه،‌ کرمانشاهان،‌ کرماشان و حتّی در دوره‌ای قره‌ماسین یا قره میسین از گذشته‌های دور نامی بوده که بر این دیرینه ولایت ایرانی در حوزة غرب این سرزمین اطلاق می‌شده ‏است. مسلم آن است که منطقة کرمانشاه در دوره ساسانیان از رونق برخوردار بوده است هر چند نشانه‌هایی از یک شهر بزرگ، یک منطقة شهرنشین در حوزه‌ای که امروز شهر کرمانشاه در آن وقاع است هنوز یافت نشده است. گفته می‌شود طاق بستان یک منطقة تفریحی بوده که در دوره ساسانی به ویژه در زمان خسرو پرویز به عنوان یک تفریح‌گاه استفاده می‌شده است. امّا در مورد نام در متون بعد از اسلام مشخصاً در بین آثار سفرنامه‌نویسان از نام کرمانشاهان و کرمانشاه استفاده شده است.

اسم کرمانشاه به ویژه از زمان صفویه به بعد که شیخ علی‏خان زنگنه و برخی از رجال کرمانشاهی در دستگاه دیوانی حکومت صفویه راه پیدا کردند مصطلح شد و مشخصاً از زمان قاجار دیگر کرمانشاه نهادینه شد. اسنادی که در طی دویست سال اخیر تدوین شده همه گواه بر این است که این منطقه به عنوان دارالدولة کرمانشاه معروف شد و از زمان دولتشاه رونقی پیدا کرد و برای غرب کشور نیز یک مرکزیت سیاسی و همچنین مرکزیت تجاری به وجود آورد. تعدادی از کنسولگری‌های دولت‌های خارجی هم در این شهر دائر شدند. بحث و فحص پیشینة تاریخی این نام و این سرزمین موضوعی است که در بررسی‌های دیگر و به نحوی دقیق‌تر از آنچه که در یک چنین مرور گذرایی جای گیرد، موضوع تحقیق قرار گرفته است. آنچه در ادامة این یادداشت بدان اشاره خواهد شد موضوع شگفت‌انگیز اقدامی بود که در مراحل نخست انقلاب و در چارچوب تحولات فکری آن دوره برای تغییر این نام کهن و دیرینه صورت گرفت و به دنبال آن سعی و کوششی که برای احیاء و ابقاء این نام و عنوانِ کهن صورت گرفت.

گفتگو: به نظر شما چرا موضوع تغییر اسم کرمانشاه به باختران تبدیل به موضوع مهمی شد؟

علی ططری: موضوع نام وعنوان بحثی نیست که بتوان به سادگی از کنار آن گذشت؛ حساسیت‌هایی که هم اینک بر ایرانی خوانده شدن خودمان داریم یا خلیج فارس بودن خلیج فارس، خود از ابعاد گستردة این بحث حکایت دارند. بخشی از اهمیت این موضوع به مقولة هویت بر می‌گردد و نقش غیرقابل انکار آن در زندگی بشری.

متأسفانه بعد از انقلاب چون‏و‏چراهایی در این حوزه‌ها صورت گرفت که به هیچ وجه درست نبود. البته هر انقلابی یک تبعات منفی هم دارد و این را نمی‌شود کتمان کرد. یکی از بحث‌هایی که شکل گرفت که واقعاً اهمیتی نداشت و فلسفه انقلاب و هدف آن چیز دیگری بود ‌همین تغییر اسامی بود که نمود بارز آن را در چند منطقه کشور داشتیم. امّا دو تغییر نام به زعم من یکی کرمانشاه و دیگری سکوهای نفتی خلیج فارس این دو تا صدمه زدند. پدر بنده در دو مقطع، یکی در دورة چهارم که در کمیسیون فرهنگی مجلس چهارم بود و دیگری هم در دورة ششم که در کمیسیون انرژی بود این بحث را مطرح کرد که نام سکوهای نفتی در خلیج فارس به نام ایرانی آنها که قدمتی به درازای تاریخ دارد برگردانده شود قبل از انقلاب این سکوهای نفتی رستم، گودرز، فریدون نام داشتند و پدرم تلاش زیادی کرد این نام های اصیل ایرانی و نمادهای ایرانیّت دوباره بازگردانده شود. اینها هویت ایرانی ما است.

تغییر اسم از کرمانشاه به باختران چگونه صورت گرفت؟

در این دوره آیت‌الله اشرفی اصفهانی در کرمانشاه بودند و به نظر می‌رسد برخی از اطرافیان تندرو ایشان که آگاهی تاریخی درستی هم نداشتند فشار می‌آوردند که اسمی را که «شاه» در خود دارد باید عوض کرد و نامی را گذاشت که جنبة اسلامی داشته باشد. در آغاز نام‌هایی چون «قهرمان شهر» و «ایمان شهر»‌مطرح شد تا آن که بالاخره در سال 1362 کرمانشاه به «باختران» تغییر نام داد. امّا کمترین وجهه قانونی پیدا نکرد. درست است که اسامی شهرها اسامی قراردادی هستند الان اسم تهران یک اسم قراردادی است و به تصویب مجلس نرسیده امّا اکنون پذیرفته شده‏است که اگر ما بخواهیم این اسم را عوض بکنیم باید مصوبه مجلس و هیات دولت را به همراه داشته باشد. امّا در آن زمان در یک روند کاملاً غیرقانونی آمدند اسم کرمانشاه را به باختران تبدیل کردند. جالب اینکه هیچ‌گاه مردم این را نپذیرفتند و فقط مردم غیر کرمانشاهی هر چند آنها هم خیلی کم، از عنوان باختران استفاده می‌کردند؛ امّا مردم بومی استان و حتّی مناطق غرب کشور هیچگاه این نام را پذیرفتند. مهاجرانی که به کرمانشاه رفت و آمد می‌کردند بعضاً از نام باختران استفاده می‌کردند، ولی از اهالی خودِ شهر واقعاً یکی دو درصد را هم پیدا نمی‌کردید که از اسم باختران استفاده کنند. از تهران یا از هر شهر دیگری می‌خواستی سوار اتوبوس بشوی کسی نمی‌گفت باختران می‌روم، می‌گفتند کرمانشاه می‌روم در حالی که اسم شهری که بلیت برایش صادر کرده بودند باختران بود. ولی مردم می‌گفتند مسیر من کرمانشاه است.

یعنی این تغییر نام هیچ روند قانونی‌ای را طی نکرد؟

گروه محدودی درخواست کردند، دولت هم طی بخشنامه‌ای ابلاغ کرد. تا آنجایی که ما اسناد و مدارک را دیدیم هیچ مصوبه‌ای به چشم نخورد. و همین‌طوری این اسم از سال 62 تا 71 باقی ماند.

در این دوره آیا تلاشی هم برای تغییر نام صورت گرفت؟

یکی دو بار آقای خلخالی در مجلس این قضیه را مطرح کردند. آقای خلخالی که رفت و آمد زیادی به غرب کشور داشت این قضیه را متوجه شده بود و در یکی از نطق‌هایش در مجلس می‌گوید به نظر می‌رسد مردم از اسم باختران استفاده نمی‌کنند، همچنان می‌گویند کرمانشاه، ربطی هم به شاه و اینها ندارد.

ممکن است که پدرتان این موضوع را به آقای خلخالی گفته بوده باشد؟

بله، پدرم مدّت شش ماه به عنوان نمایندة آقای خلخالی در استان فعالیت کرد. البته بعداً اختلاف پیدا کرد و جدا شد. امّا خوب آشنا بودند و پدرم موضوع را با ایشان در میان گذاشته بود. جالب آن که، آقای خلخالی در نطقش در مجلس به تاریخ طبری و تاریخ الکامل ابن‌اثیر و مروج‌الذهب هم ارجاع می‌دهدند که در آنها اسم کرمانشاه استفاده شده‏است. در این دوره همچنین آقای موحدی ساوجی هم از نام کرمانشاه دفاع کردند؛ یعنی گفته‌های آقای خلخالی را تأیید کردند. در جلسه دویست و هشتادم آقای نعمت اسدی نمایندة اسلام آباد در یک بحثی خطاب به آقای اشرفی اصفهانی نماینده کرمانشاه و دیگر نمایندگانی که طرفدار نام باختران بودند از نام کرمانشاه دفاع کردند. در جلسه دویست و نود و یکم دوره سوم هم مرحوم سید جلیل سیدزاده و مرحوم ارسلان صفایی به صورتی جدّی بحث تغییر نام باختران به کرمانشاه را به میان کشیدند. امّا نکتة حائز اهمیت این که هیچ کس از این بحث استقبال نکرد. حتّی من از یکی از نمایندگان شنیدم که می‌گفت در دورة سوم حتّی نامه‌ای هم جمع شد که نه نفر بیشتر آن را امضاء نکردند و در نتیجه به حد نصاب برای ارائه به صورت طرح نرسید. در واقع موضوع به طور جدّی در مجلس چهارم مطرح شد.

چرا؟

سال‌های بعد از جنگ سال‌های پر التهابی در استان کرمانشاه بود. جنگ یکی پر رونق‌ترین استان‌های غرب کشور را نابود کرده بود؛ تعداد زیادی از جوانان عزیز و مردم این مرز و بوم شهید شده بودند. زیرساخت‌ها کاملاً از بین رفته بود. مثلاً پالایشگاه و کارخانه سیمان و چند تا کارخانة آرد که برای آذوقه مردم بسیار حیاتی بود و یک رشته کارخانه صنایع غذایی که تمام اینها را صدام تقریباً نابود کرده بود.

از سوی دیگر ده‌ها هزار نفر آواره شده بودند و بدتر از آن خیلی از نخبگان و آنهایی که تمکن مالی داشتند، آنهایی که می‌توانستند چرخة اقتصاد استان را بچرخانند و در بازسازی سال‌های بعد از جنگ مؤثر باشد، از کرمانشاه به شهرهایی نظیر تهران، کرج، خراسان و اصفهان مهاجرت کرده بودند. حتّی تعداد زیادی از کرمانشاهی‌‌ها به خارج از کشور مهاجرت کرده بودند. اقتصاد عملاً نابود شده بود. شهرهایی مثل اسلام‌آباد تا هفتاد درصد تخریب شده بودند. قصر شیرین تقریباً نزدیک به صددرصد تخریب شده بود و همچنین سر پل زهاب و شهرهایی دیگر. مردم می‌دیدند که جنگ به موجودیت مادّی آنها لطمه زده و علاوه بر آن هویت آنها هم در این میان از بین رفته است. یعنی کرمانشاه به دو معنا دیگر وجود ندارد.

مردم عملاً احساس کردند دیگر هیچ چیزی ندارند یعنی همه چیزشان را باخته‌اند، و این بود که یک حرکتی شروع شد و زمزمه‌هایی در میان مردم آغاز گشت. این را هم اضافه کنم که بازسازی هم با مشکلات بسیار زیادی روبرو شد که در فرصت دیگری باید باز شود. امّا از نظر تاریخی اگر دقیق بخواهیم بگوییم، شروع نهضت تغییر نام با انتخابات خبرگان در سال 69 گره خورد. در این انتخابات دو نفر از ، چهار نفری که کاندیدا بودند مشخصاً آیت‌آلله مرحوم حاجی آخوند و مرحوم آیت‌الله کاظمی به عنوان طیف کرمانشاهی وارد کارزار انتخابات شدند.

این آقایان خودشان کرمانشاهی بودند؟

آقای حاجی آخوند اصالتاً کرمانشاهی نیست، آقای کاظمی هم اصالتاً اهل نورآباد است ولی کرمانشاهی به شمار می‌آمد. چند دهه‌ای بود که ایشان در هرسین که در مجموع بخشی از کرمانشاه به شمار می‌آید ساکن بودند. البته به لحاظ ایلی و عشایری هم وابستگی داشتند. آن موقع من یادم هست همان زمان ما هم به ستاد آقای حاجی آخوند می‌رفتیم و هم آقای کاظمی.

با مرحوم پدر؟

با پدر و عمویم که آن موقع رئیس تیپ حفاظت آقای حاجی آخوند بود و عملاً جزو اعضای اصلی ستاد او بود. پدرم هم جزو شورای سه نفره اصلی، آقای دکتر احمد کاظمی بود، حاج آقای نجفی بود و پدر من، اینها در رأس ستاد آقای کاظمی قرار گرفته بودند که پدرم در ستاد آقای حاج‌آخوند هم بود. یکی از پیشنهادهایی که همان جا من یادم است توسط پدرم هم برای اولین بار مطرح شد این بود که اصلاً بیاییم در پوسترهای تبلیغاتی و تراکت‏ها از اسم کرمانشاه استفاده کنیم، چه اشکالی دارد؟ مقاومت‌هایی صورت گرفت که آقا این کار غیرقانونی است فردا ممکن است مشکلی بشود، به عنوان یک آتو گرفته بشود، نقطة ضعف از آن گرفته بشود و مشکلاتی حالا به لحاظ قانونی ایجاد کنند. پدرم گفت اگر هم شما پوستر را چاپ نکنید ما در مجامع و سخنرانی‌های‌مان می‌گوییم. برای اولین بار در برخی از پوسترهای آقای کاظمی و آقای حاج آخوند اسم کرمانشاه استفاده شده است. نکتة دیگری هم بود و آن اینکه آیت‌الله خامنه‌ای که آن زمان رهبر انقلاب بودند چند بار گفته بودند فرقی ندارد کرمانشاه و باختران هر کسی می‌خواهد کرمانشاه را استفاده کند هر کسی می‌خواهد باختران را. این خودش کم‌کم یک جنبشی شد و یک حرکتی و آقای کاظمی با رأی بسیار بالایی وارد شد و آقای حاجی آخوند به عنوان رأی دوم وارد مجلس خبرگان شدند. شاید بیشترین درصد موفقیّت‏ آنها به خاطر همین بحث کرمانشاه بود. این موفقیّت‏ مقدمه‌ای شد برای انتخابات مجلس چهارم.

مرحوم پدرتان چه زمانی مصمم شد، کاندیدا شود؟

پدرم از تقریباً یک سال قبل از انتخابات مجلس چهارم با برخی از اساتید و با برخی از بزرگان و رجل سیاسی در تهران و قم و کرمانشاه مشورت کرد و عزمش را جزم کرد که برای انتخابات حضور پیدا کند. از همان زمان هم در فکرش بود که کرمانشاه را برگرداند به هویت خودش. یعنی در تبلیغات از ایده بحث کرمانشاه و نام کرمانشاه استفاده بشود.

آیا پدرتان پیش از این هم سابقه فعالیت سیاسی داشت؟

بله برای اولین بار، ایشان سال پنجاه و هشت در نخستین دوره مجلس شورای ملیّ کاندید شده بود آن زمان در مجلس اول که البته آن انتخابات منحل شد رقیب آقای دکتر کریم سنجابی بود. پدرم انتخاب نشد، امّا رأی خوبی آورد. فکر می‌کنم 7 یا 8 هزار رأی. به هر حال جوان بود، بیست و پنج شش سال داشت امّا شناخته شده بود. امّا بعد از آن دیگر بیشتر درگیر مسائل جنگ شد.

به چه صورت؟

ایشان همان زمان به همراه دویست نفر از بچه‌هایی که عمدتاً الان جز فرماندهان سپاه و نیروی انتظامی و اینها شدند گروه امنیت غرب را تشکیل داد و این گروه عمدتاً از مردم بومی منطقه و عشایر، اعم از اهل سنت، اهل حق، شیعه بودند. ایشان دویست نفر از چهره‌های شاخص منطقه را انتخاب کرد و گروه امنیت غرب را تشکیل داد. علاوه بر تهدید جنگ مسئله ناامنی هم بود ناشی از فعالیت اشرار و غارتگران. مردم هیچ امنیتی نداشتند، اموال‌شان، گوسفندان‌شأن را می‌بردند. به ویژه در میان عشایر و روستائیان امنیت بسیار پایین بود، ایشان گروه امنیت غرب را تشکیل داد که رسماً در سه استان کردستان و کرمانشاه و ایلام فعال بود. ولی فعالیتش به طور خاص در کرمانشاه و ایلام متمرکز بود؛ در تمام گلوگاه‌ها، پاسگاه تشکیل داد، گروه ایست و بازرسی که اموالی که جابه‌جا می‌شود و رفت و آمدها را تحت کنترل درآورند. نتیجه اینکه میزان دزدی‌ها و غارت‌ها بسیار پایین آمد. برخی از ایلات مناطق استان کرمانشاه و ایلام شغل‌شان دزدی و غارتگری بود، آنها را کنترل کرد. در آن یکی دو سال اول انقلاب خلاء قدرتی پیش آمده بود، آدم‌‌های مسئول هم نبودند، آنها هم هر کاری دل‌شان می‌خواست می‌کردند. جالب است در این دوره در کرمانشاه یک گروه دیگر هم بودند که آنها هم به زعم خودشان به خاطر دفاع از انقلاب فعالیت می‌کردند ولی آمدند توی شهرها و تندروی کردند و گروه فلان تشکیل دادند و مبارزه با بی‌حجابی و این چیزها. ولی پدرم اصلاً وارد این حوزه نشد. مسئله برای او خیلی کلان‌تر و عام‌تر بود. او هدفش دفاع از مملکت و دفاع از مرز و دفاع از اموال مردم بود.

این نکاتی که خدمت شما عرض می‌کنم مستنداتش هست. یعنی من از جایگاه فرزند ایشان صحبت نمی‌کنم، مردم هم همه می‌دانند و آگاه هستند. می‌خواهم بگویم اگر ایشان نقطه ضعفی داشت و ظلمی به کسی کرده بود رأی نمی‌آورد. درست است از چهار دوره‌ای که در انتخابات شرکت کرد فقط دو دورة آن به مجلس راه یافت ولی نکته مهّم این است که در هر چهار دوره در مرحله اول بالاترین رأی را آورد. مردم به کسی اطمینان می‌کنند که خودش را با مردم درگیر نکند، بلکه بر عکس با مهاجمان و بیگانگان درگیر شد یعنی با کسانی که با منافع ملیّ و منافع مردم در جنگ بودند.

یعنی قبل از بحثِ اسم هم ایشان شناخته شده بود؟

بله، ‌هم او بود که بسیج عشایری را تشکیل داد، و در معیت پنجاه هزار نفر از عشایر در تمام مناطق لرستان و ایلام و کردستان و کرمانشاه فعالیت می‌کرد. علیرغم مذهب و گرایش‌های متفاوت و متکثری که در منطقه هست او از همه استفاده کرد. از همان ابتدای جنگ وارد عمل شدند و با امکانات خودشان چندین عملیات انجام دادند.

چرا فکر می‌کنید که او نسبت به تفاوت‌های طایفه‌ای و دینی و این چیزها سخت‌گیر نبود؟

نمی‌دانم. امّا می‌توانم دو چیز را بگویم. اولاً او به تاریخ بسیار علاقمند بود و حتّی معتقد بود که یکی از دلایل مشکلات این است که سیاستمداران تاریخ نمی‌خوانند. دوم، علاقة وافرشان بود به شاهنامه. شاهنامه‌ها به زبان‌های مختلف کردی، لکی، لری، عربی و غیره.

این نکته را برای ختم این بحث بگویم که ایشان در یکی از مصاحبه‌هایش گفت هر ایرانی باید در کنار قرآن و نهج‌البلاغه یک شاهنامه هم داشته باشد. یعنی این قدر برایش اهمیت داشت. خوب با این وصف می‌شود گفت او تک معیاری عمل نمی‌کرد. ایران برایش همة اینها با هم و در کنار هم بود.

برسیم به سال 70 یعنی سالی که ایشان مصمم شد بار دیگر کاندیدا شود. کار را چگونه شروع کردید؟

یادم است اولین کاری که کردیم که الان مرسوم هم شده‏است انتشار کارت ویزیت بود. آن را به مردم می‌دادیم و در بین عشایر و شهر و روستا پخش می‌کردیم تا بدانند شمارة تلفنش چیست و دفتر مرکزی کجاست. حوزه انتخابی کرمانشاه خیلی بزرگ است و از روستاهای متعدد و شهر بزرگ چند صد هزار نفری تشکیل شده‏است.

ستاد، خیابان شهید مطهری بود، سیروس سابق. ایشان از همان ابتدا اصرار کرد ـ با وجود علاقه زیادش به شهید مطهری به حدی که تمام آثارش را خوانده بود و برای ایشان ارزش فراوانی برای قائل بود ـ روی کارت ویزیتش نوشت اسماعیل ططری،‌آدرس کرمانشاه، خیابان سیروس توی پرانتز شهید مطهری و شمارة تلفن، این اولین قدمش برای انتخابات بود.

در تمام سخنرانی‌هایی که داشت ‌مهّم‌ترین خواسته‌ها و دغدغه‌اش یکی بازسازی استان بود، دیگری برخورد با مدیران غیر بومی و در رأس همة این درخواست‌ها بحث تغییر نام که مردم در این مورد خیلی حساسیت داشتند. دلیلش را هم گفتم همه چیز به غارت رفته بود؛ سرمایه، کار و علاوه بر همه اینها، هویت هم از بین رفته بود. بیانم قاصر است که توضیح بدهم این مسئله چقدر برای مردم مهّم بود، همه جا بحثش بود. در میتینگ‌های تبلیغاتی که حالا گرم‌تر هم شده بود مردم می‌گفتند آقا ما از شما هیچ چیز نمی‌خواهیم فقط این اسم باختران، این لکة ننگ را از روی سر ما بردار. هیچ کاری هم نکردی مهّم نیست. چهار سال عزمت را جزم کن و این لکة ننگ یعنی نام باختران را بردار. حاجی هم قول می‌داد و می‌گفت البته کارهای دیگر هم هست.

سال‌ها بیکاری گریبان‌گیر مردم بود، صنایع از بین رفته بود، آب و فاضلاب کرمانشاه در شرایط بسیار بدی قرار داشت. یعنی آب آشامیدنی در برخی از نقاط با آب فاضلاب قاطی شده بود. بیماری هپاتیت جان خیلی‌ها را گرفته بود و هنوز هم تداوم داشت. حتّی نان شور بود و نانوایی‌ها بی‌کیفیت‌ترین نان را تولید می‏کردند. اکثر شهرک‌ها حتّی یک جادة آسفالت، و نشانی از عمران و آبادانی اولیه نداشتند. حاشیه شهر در بدترین شرایط بود احساس می‌کردی هنوز در طی بیست سی سال هیچ تغییری صورت نگرفته است. همان روندی که قبل از انقلاب داشت همان روند ادامه یافته است. شهرک‌هایی مثل دولت‌آباد، جعفرآباد، که نزدیک به دویست، سیصد هزار نفر روی هم رفته جمعیّت داشتند در سخت‌ترین شرایط بودند. راه‌های ارتباطی بین استان مثلاً راه ارتباطی کرمانشاه به اسلام‌آباد یک قتلگاه بود. فقط یک فرودگاهی داشتیم که روزی دو تا پرواز داشت. اینها وضعیت کرمانشاه در زمانی بود که انتخابات مجلس چهارم انجام شد، و مجلس چهارم شروع به کار کرد. امّا در پیشانی همة این خواسته‌ها و مشکلات که فهرست کوتاهی از آن را خدمتتان عرض کردم، در رأس همة آنها، مردم یک صدا تغییر نام باختران به کرمانشاه را می‌خواستند. به نظر می‌رسید همین مردم وقتی که چهرة ایشان را می‌دیدند از شاهنامه صحبت می‌کرد و در سخنرانی‌هایش از تاریخ می‌گفت، دل‌شان گرم می‌شد. می‌دانید ایشان برای کسانی که بین سال‌های پنجاه و هفت تا شصت، شصت و یک فعال بودند شناخته شده بود امّا بعد از شصت و دو به دلیل این که ایشان از سپاه اخراج شد فعالیتش تا سال شصت و چهار کمرنگ شد و بعد از شصت و چهار دیگر فعالیتی نداشت و کمتر شناخته شده بود.

چرا اخراج شدند؟

به دلیل اختلاف سلیقه بود؛ ایشان به عملیات چریکی و نفوذی بیشتر عقیده داشت مخالف این روند جدید جنگ بود که تلفات سنگین بر جای می‌گذاشت. او البته یک رویه باز هم داشت. نمی‌خواست زیر دست کسان دیگری برود. می‌خواست به صورت مستقل کار بکند.

برگردیم به بحث انتخابات؟

بله، در نتیجه آن سالی که کاندید شد زیاد توی جامعه شهری شناخته شده نبود. عشایر کاملاً او را می‌شناختند. امّا در شهر این بحث تغییر نام، شعر از شاهنامه خواندن بود که باعث شهرت مجدد او شد و البته صحبت در مورد تاریخ ایران. مشخص شد که خوب جایی دست گذاشته یعنی خواست عمومی است. بعد که تبلیغات انتخاباتی شروع شد کار پوستر پیش آمد. یادم است در جلساتی که داشتیم ایشان اصرار کرد که در پوستر‌ها از نام کرمانشاه و حتّی کرمانشاهان استفاده شود. اعضای ستاد گفتند آقا، توی کرمانشاه نمی‌گذارند این پوستر چاپ بشود. بنابراین اولین پوسترها را با یک لطایف‌الحیلی در همدان چاپ کردیم. پوسترهایی که در همدان چاپ شد خیلی تمیز و مرتب و منظم درآمد و بعد از دو سه روز دیدیم مشکلی ندارد و نهادهای مسئول کاری ندارند دو تا از چاپخانه‌ها و بعد سه تا از چاپخانه‌های کرمانشاه که در رأس آنها چاپخانه سعادت بود شبانه‌روز پوستر چاپ می‌کردند و همة پوسترها با اشعاری مزین بودند که نام کرمانشاه در آنها آمده بود.

کسی نبود که خرده بگیرد؟ رقبای انتخاباتی سوء استفاده نکردند؟

چرا ولی نتیجة برعکس می‌داد. طرفداران نام باختران خیلی شایعه‌سازی کردند ولی نتیجة معکوس می‌داد. یک روز می‌گفتند که آقا ایشان فقط انگشت پای کاغذ می‌گذارد یعنی حتّی سواد ندارد. بعد ایشان رفت و از علمای قم تاییدیه گرفت. از آیت‌الله آدینه‌وند، از آقای فاضل لنکرانی، از آیت‌الله کاظمی در کرمانشاه. تاییدیه‌ها را هم به صورت پوستر چاپ کرد داد به مردم. امّا همان‌طور که گفتم، اصل ماجرا برای مردم همان داستان تغییر نام بود.

در واقع پدرم با ابیات شاهنامه، گفتن از تاریخ و استفاده از نام کرمانشاه خلاء هویتی‌ای را پر می‌کرد که به واسطة جنگ و سختی و مشقت به وجود آمده بود. من حتّی فکر می‌کنم این فقط محدود به کرمانشاهی‌ها نبود، به نوعی در تمام ایران مورد استقبال قرار گرفت. شما الان را نبینید باید فضای سال 70 را یادتان بیاید. نمونه‌اش اینکه وقتی در مجلس سوم نمایندگان سعی کردند نامه‌ای را برای تغییر نام مهیا کنند 8 یا 9 امضاء بیشتر جمع نکرد. تازه خیلی‌ها هم کمک کردند. مثل آقای خلخالی، آقای موحدی ساوجی، نمایندگان کرمانشاه، آقای سیدزاده، امّا کلاً فقط 9 تا امضاء توانستند جمع بکنند. یادم است یکی از مسئولان کرمانشاه آن زمان در یکی از سخنرانی‌های رسمی‌اش اعلام کرد هر کسی اسم کرمانشاه را بیاورد ما سرب در دهانش می‌ریزیم، توی این فضا بود که ایشان پوستر با نام کرمانشاه چاپ کرد. البته پایگاه مردمی و ایلی هم داشت و اطمینان داشت عشایر کاملاً پشت سرش هستند.

البته تهور شخصیتی خودشان هم شرط بود.

بله، خیلی اعتماد به نفس بالایی داشتند به هیچ وجه ترس در کارش نبود. رجل سیاسی وقتی که با مقام بالاتری از خودشان بر خورد می‌کنند دست و پای خود را گم می‌کنند. من در ملاقات‌های پدرم با ریاست جمهور و وزرا در کنارش بودم مثل این که با یک آدم معمولی صحبت می‌کرد. این را هم باید یادآوری کنم که او در این انتخابات ابتدا رد صلاحیت شد. وقتی رادیو اسامی را اعلام کرد دیدیم رد صلاحیت شده‏است. فوراً رفت قم و برگشت و مردم هم همه سنگین و ناراحت بودند از اینکه یکی که آمده هویت ما را برگرداند، این را هم نگذاشتند بیاید. ایشان رفت، سه، چهار روز در قم و تهران و اینها مستقر شد. برخی از آیات عظام را دید و برخی از علمایی که در تهران بودند حمایت کردند تا اینکه ظهر یکشنبه تأیید شد .امّا چهار روز از شروع تبلیغات انتخاباتی گذشته بود و عملاً تا چهارشنبه سه روز وقت برای تبلیغات بیشتر باقی نمانده بود. امّا فوراً دست به کار شدیم و ایشان مستقیماً رفت به ستادش در خیابان سیروس.

این لحظه به عنوان یکی از مهّم ترین خاطراتم در ذهنم نقش بسته است هیچ موقع آن را فراموش نمی‌کنم، حالا هم که صحبتش را می‌کنم موهایم سیخ می‌شود. لحظه‌ای که ورود کرد به آن ستاد خیابان سیروس موقعی که گفتند دارد از قم می‌آید زنگ زده بود همه آماده بودند سر چهارراه جوانشیر که رسید به پایین دیگر خیابان بسته شد. با فریاد الله‌اکبر تقریباً هفتصد، هشتصد متر تا در ستاد مردم او را روی دست آوردند. هیجان عجیبی در شهر بود خوشبختانه از قبل یک مقداری پوستر از همدان آماده بود و یک مقداری چاپخانه کرمانشاه کار افتاد. آنها را به دست مردم دادیم، و گرنه مردم دیوار را منهدم می‌کردند. این قدر مردم هیجان داشتند. بعد که کار شروع شد پوستر را می‌رفتند کپی می‌گرفتند، دست به دست می‌دادند. آن روز به عنوان یک روز تاریخی شاید آغاز یک تغییری در تاریخ کرمانشاه شد. حالا جنبه‌های دیگری هم داشت بالأخره ایشان از ایل لک بیرون آمده بود نه این که بخواهم تمایز قائل بشوم بالاخره ما یک مملکت رنگارنگی هستیم و پدرم اولین نمایندة ایل لک در تاریخ کرمانشاه و کل کشور بود.

یعنی قبلاً از لک‌ها هیچ نماینده‌ای به مجلس راه نیافته بود؟

نه، او فضا را باز کرد برای آنها. جالب هم اینکه مردم همه می‌دانستند او از ایل لک است، ولی مثلاً در مناطق فردوسی، بیست و دو بهمن که کاملاً شهرنشین بود هم ایشان با درصد بالایی رأی آورد. در عرض سه روز یعنی دوشنبه، سه‌شنبه و چهارشنبه، توانست نزدیک به چهل هزار رأی بیاورد و با اختلاف ششصد رأی نفر دوم شد

چه کسی نفر اول شد؟

نفر اول آقای سید آیت موسوی اجاق شد، آنها از خانواده اجاق بودند مقیم منطقه بیلوار. خانم درخشنده هم با فاصله زیاد سوم شد. شش نفر رفتند مرحله دوم، یعنی این سه نفری که گفتم به علاوة آقایان فرهادی، مظفری و حائرزاده.

حالا دیگر وضعیت فرق می‌کرد و فضای تبلیغاتی مناسب شده بود. جلسات و میتینگ‌ها شروع شد و یک تحولی رخ داد. دیگر مشخص بود نتیجه انتخابات چه خواهد شد. ایشان فقط یک فرصتی می‌خواست که خودش را برساند جزء آن شش نفر که حداقل تأیید بشود مهّم تأیید شدن بود. در مرحله دوم پدرم از صد و بیست و هفت هزار تا رأیی که به صندوق‌ها ریخته شد هشتاد و پنج ـ شش هزار تا رأی آورد، حدوداً شصت و هفت درصد آرا کسب کرد. به آراء نفر دوم آقای موسوی به نسبت دور اول سه، چهار هزار تا رأی اضافه شد. امّا پدرم رأی‌اش نزدیک به سه برابر شد. در مرحله دوم هم خواست عمومی مردم همین تغییر نام باختران به کرمانشاه بود. او هم در سخنرانی‌ها می‌گفت من بروم مجلس اولین کارم این است که باختران را بکنم کرمانشاه. بالاخره انتخابات تمام شد و ایشان به اتفاق خانم درخشنده و آقای موسوی اجاق به مجلس رفت.

اینکه می‌گویند خواست مردم همیشه مهّم هست و بالاخره آنچه را که مردم می‌خواهند انجام می‌شود را من در این انتخابات به چشم خودم دیدم. البته در دور دوم سایر کاندیداها هم وقتی متوجه خواست مردم شدند، از تغییر نام دفاع کردند و نمایندگان استان هم همینطور دیگر هیچ کس مخالف نبود. یکی دو تا از نمایندگان در خفا مخالفت داشتند ولی به هیچ وجه جرأت ابرازش را نداشتند و بعد هم همه طومارها و نامه‌هایی را که جمع‌آوری شد امضاء کردند. قولی به مردم داده بود و باید سریع به آن می‌پرداخت. نظرش هم این بود که تا فضا داغ است و هیجان و غلیانی هست و مردم حمایت می‌کنند باید کار را انجام داد. طرف مقابل هم داشت کار می‌کرد. مخالفان متوجه شده بودند ایشان می‌خواهد این قضیه را مطرح کند به مجلس طومار و نامه نوشتند و حتّی کاروان‌هایی را تدارک دیدند به قم و تهران، هتل کرایه کردند هتل هویزه مدتی در اجاره مخالفان بود.

گروهی از خانواده‌های شهدا را آوردند. طیفی از انصار حزب‌الله را آوردند که بگویند اینها طاغوتی‌اند. بعد برخی از مؤثرین انصار حزب‌الله تهران را هم تحریک کردند که در مخالفت با حاجی بیایند در مجلس شعار بدهند و ایشان را به عنوان نمایندة رژیم گذشته و طاغوت، به عنوان یک آدم سلطنت‌طلب معرفی کنند. در حالی که ایشان هویتش مشخص بود یعنی این انگی که می‌خواستند به ایشان بچسباندند، نمی‌چسبید. ایشان از سال چهل و دو که 10-12 سالش بیشتر نبود، در نهضت امام سابقه داشت. از کودکی‌اش تا قبل از انقلاب چند ماه در کردستان فراری بود و بعد هم جنگ و آن داستان‌هایی که خدمتتان عرض کردم.

مخالفان کاری از پیش نبردند. امّا خود آقای ططری چه برنامه‌ای برای پیشبرد هدفش داشت؟

ببینید مجلس، مجلسی بود که طیف جامعة روحانیت در آن اکثریت داشت. به زبان آن دوران، راستی‌ها رأی آورده بودند. باید طوری برنامه‌ریزی می‌شد که مثل آن قضیه‌ای که در مجلس سوم پیش آمد، نشود. حسّاس بود. اگر این بار شکست می‌خوردیم دیگر برای همیشه نام کرمانشاه به تاریخ سپرده می‌شد؛ یعنی وظیفة خطیری بود. پدرم یک اتاق فکری تشکیل دادند که عمدتاً نمایندگان کرمانشاه بودند و همچنین نمایندگان کردستان و ایلام و لرستان نیز همراه شدند. به قول خود ایشان، زاگرس‌نشینان و خیلی هم مؤثر بودند. این سه استان یعنی ایلام و کردستان و کرمانشاه تقریباً نود درصد متحد شدند. لرستان جای دیگر به آنها پیوست مثل آقای طاهری خرم آبادی که اصلاً جزء مدافعان شد. این جمع از همان ابتدای جلسه نخست لابی‌گری را شروع کردند. پدرم به دلایل مختلفی خودش را زیاد جلو نینداخت. شاید مهّم‌ترین دلیلش این بود که ایشان نمی‌خواست به عنوان یک نماینده آن هم نماینده کرمانشاه این بحث را مطرح بکند. حدسش این بود که نمایندگان کرمانشاه در دوره سوم شاید یک اشتباه تاکتیکی انجام دادند که خودشان آمدند جلو. او یک درس تاریخی نیز در ذهن داشت و آن اینکه در تمام ادوار مجلس از ابتدای مشروطه تا الان مجلس همیشه چند تا لیدر دارد، این لیدرها مؤثرین نمایندگان مجلس هستند چه طیف اقلیت، چه طیف اکثریت. حاجی کار را عمدتاً محول کرد به کسانی همچون مرحوم موحدی ساوجی. با آنها صحبت کرد با حاج آقا ناطق صحبت کرد، حالا من این نکته را بگویم خود آقای ناطق رئیس مجلس، هم موافق این قضیه بود، جلسه‌هایی که با او صحبت کردیم متوجه شدیم که خودش موافق این قضیه است. آقای رجایی خراسانی همراهی کردند. اکثراً شب‌ها می‌رفتیم به دیدن نمایندگان، چه موافق و چه مخالف. به دیدنِ آقای ناصری نمایندة زنجان که مخالف بود رفتیم و همین طور دیدنِ آقای اکرمی که مخالف بود و با ایشان صحبت می‌کردیم. علاوه بر این تصمیم بر این شد که بهتر است یکی از نمایندگان استان کردستان به عنوان موافق اول صحبت کند. آقای محمدی‌فر نمایندة سنقر را انتخاب کردند که صحبت کند. همه نمایندگان کرمانشاه توافق کردند. البته آن زمان آقای ططری و موسوی اجاق بیشتر این قضیه را پیگیری می‌کردند امّا از حق نباید گذشت خانم درخشنده هم که در زمان انتخابات حرفی نزده بود، خیلی خوب همراهی کردند.

تیر ماه بود در یازدهمین جلسه آقای محمدی‌فر صحبت کرد. ایشان خطاب به نمایندگان گفت همان‏طور که مستحضر هستید باختران به معنای مدفنگاه دیوان و ددان است و عده‌ای از مسئولان غیر بومی بدون رضایت مردم آن سامان و علمای آن منطقه اقدام به تغییر نام کردند و از آنجایی که رهبر معظم انقلاب فرمودند گفتن کرمانشاه اشکالی ندارد و با توجه به درخواست اکثریت مردم از مسئولان محترم هیات دولت تقاضای تغییر نام باختران به کرمانشاه را داریم. پدرم برای اینکه به چنین روزی برسیم خیلی زحمت کشید. واقعاً خانه به خانه دنبال نمایندگان رفت تا توانست از یکصد و چهل و پنج نماینده امضاء بگیرد.

آن موقع تعداد نماینده‌ها چند تا بود؟

دویست و هفتاد نفر بود، بیست نفر کمتر از امروز. یعنی او تقریباً امضای بالای پنجاه درصد را گرفت و نامة یکصد و چهل و پنج امضایی حاضر و در سیزدهمین جلسه مجلس قرائت شد.

نامه را خود هیئت رئیسه قرائت کرد، بالاخره در جلسة پانزدهم، رأی‌گیری شد، بعد مسائلی پیش آمد و مخالفان و موافقان صحبت کردند تا جلسة هجدهم باز در جلسة هجدهم آقای محمدی‌فر در مورد تغییر نام و خواست عمومی مردم صحبت کرد. کلیات تصویب شد تا بالاخره روز رأی‌گیری نهایی رسید و در جلسة شصت ودوم یعنی 1/10/1371 به تصویب رسید و کرمانشاه دوباره کرمانشاه شد. حالا این یک روز تاریخی است برای کرمانشاه است.

جالب اینکه تعداد نام‌های قانونی شهرها خیلی کم است. تهران، کردستان یا لرستان قراردادی است، امّا کرمانشاه اکنون به یک نام قانونی تبدیل شده‏است و اگر کسی بخواهد آن را تغییر دهد باید قانون بیاورد. یک صحبتی هم شد که استان را به کرمانشاهان تغییر بدهیم. امّا پدرم متوجه شد که جو مساعد نیست و عده‌ای هم می‌خواهند نام استان را به مرصاد تغییر بدهند. خیلی نگران بود در نتیجه گفت اگر ما زیاد اصرار بکنیم ممکن است یک موقعی اسمی دیگر مثل مرصاد تصویب بشود بعد مشکل بشود و هر چه که زحمت کشیدیم بر باد برود. کوتاه آمدند، و گفتند آقا ما به همان کرمانشاه راضی هستیم کرمانشاه، مرکز کرمانشاه .

امّا این روز اول دی یک روز بی‌نظیری بود، دقیقاً دو ، سه روز بعدش که یادم است با هم رفتیم کرمانشاه، نزدیک چند هزار نفر آمدند فرودگاه، آقای موسوی اجاق و پدر بنده با هم در یک پرواز بودند و رفتند مسجد آیت‌الله جلیلی، البته خودِ آیت‌الله جلیلی آنجا نبود، ایشان آن موقع تبعید بود تهران. امّا ایشان نماد این حرکت بود و پدرم خودش را مرید و پیرو ایشان می‌دانست. مردم هم استقبال گسترده‌ای کردند و بر محبوبیت پدرم افزوده شد.

در مجموع می‌توان گفت که تغییر نام نسبتاً سریع صورت گرفت؟

بله یعنی رأی اول در جلسات دوازده و سیزده و رأی نهایی هم در اول دی و اجرایش هم سریع بود. در مجموع کل ماجرا تا اوایل سال هفتاد و دو جمع شد. پدرم حالا مصمم بود از این پشتیبانی برای کارهای دیگر استفاده کند. بحث آب آلوده، بحث صنایع، بحث جادة کربلا ـ جاده کربلا از زمان ایشان بنیان گذاشته شد ـ و مهّم تر از همه هئیت تحقیق و تفحصی که از فرمانداران و استانداران تشکیل داد بعد هم موضوع مدیران غیر بومی. پدرم در مجلس نطقی کرد با این مضمون که گفت من نماینده اصفهان هستم از کرمانشاه. برای این که استاندار، فرماندار، رئیس فلان اداره همه وقتی غیر بومی هستند خوب پس من نماینده آنها هستم. خلاصه مشکلاتی که بعد از جنگ بود همه باقیمانده بود. حالا یک فرصت خوبی دست آمده بود و مردم همدل بودند. این بازگشت هویت یک تحرکی هم در بین مردم به وجود آورده بود. اعتماد به نفس داد، خوشحال شدند، اسم خودشان رابه دست آورده بودند.

به نظر می‌رسد واقعاً خیلی‌ها در این مسیر کم‌کم همراه شدند؟

بله. یکی از آنها که اول مخالف بود و بعد همراه شد آقای مهاجرانی بود. ایشان نظرش این بود که این کار خرج دارد.آن موقع ایشان معاون حقوقی و پارلمانی رئیس‏جمهور بود. پدرم یک وجه مشترک با آقای مهاجرانی داشتند که همان علاقمندی به شاهنامه بود و به تاریخ و همین باعث رفت و آمدشان بود. وقتی بحث کرمانشاه و باختران آغاز شد به ایشان گفت آقای مهاجرانی نیا پشت تریبون این بحث را نکن، آقای مهاجرانی تو آدم ملیّ‌گرایی هستی، من که می‌دانم تو علاقه به شاهنامه داری، این کار را نکن. آقای مهاجرانی هم پذیرفتند و در نطقی که در مشروح مذاکرات هم هست، آمدند موقع پایان کار به عنوان نماینده دولت صحبت کردند. گفتند مشکلی ندارد ما هر چه که مردم تصمیم بگیرند می‌پذیریم هر چه که نمایندگان تصمیم بگیرند ما گردن‌مان از مو باریک‌تر است. یعنی به عنوان بی‌طرف صحبت کردند. فرد دیگری که در این راه خیلی همراهی کرد و باید نامش در تاریخ بماند علامه ملاقادر قادری بود، امام جمعة پاوه. ایشان زحمات زیادی کشیدند و در متون و منابع دنبال نام کرمانشاه می‌گشت و خوراک فکری در اختیار ما می‌گذاشت.

در مجموع ارزیابی شما از این واقعه چیست؟

ببینید اصل قضیه همان هویت‌یابی بود. ما دیدیم که در این راه، کرد و لر و لک و سنی و شیعه همراه شدند. از دولتی و غیردولتی، حتّی ایرانیان خارج از کشور اطلاع داریم که بازگشت نام را جشن گرفتند. این هویت‌یابی زمینة مهمی شد تا بر اساس آن خواسته‌های دیگر مطرح شود. حتّی بعداً عده‌ای گفتند ططری به مشکلات اساسی رسیدگی نکرد. ولی همین که مردم به فکر حل این چیزها افتادند خودش به خاطر همان شور و هیجانی بود که از بازگشت اسم شهرشان پیدا کرده بودند. علاوه بر این، این همبستگی به تلطیف فضای سیاسی کرمانشاه نیز کمک کرد. دوری‌هایی که به واسطة تندروی‌ها و تبعیدها و جنگ وجود داشت ناگهان شکسته شد و به نظر من تاثیرش را در انتخابات سال 76 نشان داد. هویت که بازسازی شد، همه چیز ممکن گشت.

با برچسب: ,