بررسی کتاب «روابط ایران و ترکیه» اثر کاوه بیات – روایت ایرانی روابط ایران و ترکیه در سال‌های ۱۲۹۷تا ۱۳۰۲

احسان هوشمند

ماه‌نامه مهرنامه، آغاز سال هفتم، شماره ۴۶، صفحات ۴۵۴ – ۴۵۵، ویژه‌نامه نوروز kave_bayat_iran_turkey۱۳۹۵

کاوه بیات از سرآمدان و  برجستگان پژوهش در حوزه تاریخ معاصر ایران به ویژه از مشروطه تا  جنگ دوم جهانی و رویدادهای پس از آن و نیز از پژوهشگران صاحب‌سبک تحولات ترکیه و قفقاز و آسیای میانه در همین دوران است.آثار متنوع و پرشماری هم از کاوه بیات درباره تحولات این دوره در قالب کتاب  و مقاله و ترجمه منتشر شده است. آثاری که موضوعات با اهمیت و بنیادین و اما کمتر مورد دقت قرار گرفته‌ای را شامل می شود. آثاری که هر یک بخشی از نادانسته‌های ما را در مورد تحولات سده معاصر با انبوهی از داده روبرو می‌سازد.

تمرکز بر موضوعات محدود و ریز و دقیق و پرهیز از پرداختن به مضامین کلی و دوره‌ای و عصری، تسلط و آشنایی دقیق با محققان و نیز آثار و مقالات و کتاب‌ها و منابع مورد نیاز تحقیقات در دست تدوین و پژوهش، شناسایی و  استفاده از اسناد تاریخی در مراکز اسنادی و آرشیوهای داخلی و خارجی  از جمله ویژگی‌هایی است که موجب تمایز کار کاوه بیات می‌شود. قلم حسابگر و ساده‌نویس و دور از تکلف کاوه بیات هم مزید بر علت شده تا شور و اشتیاق خواننده را برانگیزاند

یکی از موضوعات مورد علاقه کاوه بیات که خود را در کتاب‌ها و مقالات منتشر شدهء او نمایان می‌کند  روابط ایران و ترکیه در سده معاصر به ویژه پس از فروپاشی خلافت عثمانی و ظهور جمهوری ترکیه است. پان ترکیسم و ایران[i]،شوروش کردهای ترکیه و تأثیر آن بر روابط خارجی ایران(۱۳۰۷- ۱۳۱۱)[ii]، وقایع آرارات:خاطرات احسان نوری پاشا فرمانده کردهای شورشی ترکیه ۱۳۰۷ – ۱۳۰۹ شمسی [iii]و سایر آثار وی در همین خصوص نشان می‌دهد که روابط ایران و ترکیه در ابتدای ظهور جمهوری ترکیه از مهترین موضوعات مورد توجه کاوه بیات است. آخرین کتاب کاوه بیات، روابط ایران و ترکیه از سقوط دولت عثمانی تا بر آمدن نظام جمهوری[iv]، روابط ایران و ترکیه در آخرین ماه‌های حاکمیت عثمانی و برآمدن جمهوری نوین ترکیه را به بحث گذاشته است.

همانگونه که کاوه بیات در ابتدای مقدمه کتاب اشاره می‌کند روابط ایران و ترکیه به جز مناسابات مرزی میان دو کشور کمتر مورد توجه محققان قرار گرفته است[v]در خصوص اهمیت این دوره یعنی پس از شکست عثمانی‌ها از متفقین و تجزیه این کشور و شکل‌گیری نهضت ملی ترک به رهبری مصطفی کمال در شرق آناتولی اقداماتی جریان داشت که نمی‌توانست بر تحولات داخلی ایران بی‌تأثیر باشد از جمله:”پیش‌روی به سمت قفقاز و اعاده‌ی  ولایات قارص و اردهان و همچنین ایجاد ارتباط با روسیهء شوروی که در تقابل با متفقین به حمایت از نهضت ملی ترک تصمیم گرفته بود”[vi]. این تحولات در امتداد مرزهای شمالی و شمال غربی ایران جریان داشت. تنش‌ها میان عنصر ارمنی و ترک‌ها و سپس پیش‌روی ارتش سرخ شوروی به سوی منطقه  و نیز دو حاکمیتی شدن ترکیه بخشی در استانبول و بخشی در آنکارا، و سپس حمایت دولت آنکارا از شورش عشایری اسماعیل آقای شکاک و در همین دوران ظهور و بروز فعالیت‌های پان‌ترکی در ترکیه  و توجه الحاق‌گرایانه پان‌ترک‌های نوظهور به بخش‌هایی از ایران از جمله دلایلی است که موجب می‌شود دستگاه سیاسی ایران که خود نیز در حال تغییر سلطنت از خاندان قاجار به رضاشاه است تحولات ترکیه را کج و دار و مریض مورد توجه قرار دهد. هر چند در این خصوص  با محدودیت‌هایی نیز روبرو بود. در ابتدای این تحولات بنا بود بر اساس طرق پیشین یعنی سفارت‌خانه‌های تهران و استانبول و از مجاری دیپلماتیک میان ایران و عثمانی مسائل مورد رسیدگی قرار گیرند اما شکل گیری حاکمیت دوگانه در ترکیه یعنی در استانبول و آنکارا نهایتاً موجب شد تا  هیئت فوق‌العاده‌ای به ریاست میرزا اسمعیل‌خان ممتاز الدوله در به آنکارا اعزام شود. مرور فعالیت‌های این هیئت که در آنکارا مستقر گردید از بخش‌های اصلی کتاب بیات است[vii].

غائله اسماعیل اقای شکاک یکی از بخش‌های کتاب روابط ایران و ترکیه است که در چند فصل کتاب مورد توجه قرار گرفته است. تلاس‌های هیئت ایرانی برای منصرف کردن دولت‌مردان ترکیه از استمرار حمایت از اسمعیل آقای شکاک [viii] تا پایان داستان اسماعیل اقای سمکو [ix]  از بخش‌های خواندنی و مستندی است که ابعاد  کمتر دیده شدهء دیگری از موضوع شوروش اسماعیل آقا را برای خواننده روشن می‌کند. همچنین موضوع موصل و نیز حاکمیت شیخ محمود بر سلیمانیه و رقابت‌های انگلیس و ترکیه بر سر موضوع موصل از دیگر بخش‌های مورد توجه کتاب است.[x]کشیده شدن پای ایران به موضوع و نیز گذر بخشی از نیروهای ترکیه از خاک ایران و اعتراض دولت انگلیس در این خصوص در این بخش به بحث گذاشته شده است.

سرنوشت هیئت اعزامی ایران در آنکارا، اعزام سفیر جدید و مقاومت ترکیه در برابر سفیر منصوب شده و نیز برخی اختلافات مرزی بر سر مناطقی چون قصبه بولاغباشی  و تعدیات دولت ترکیه به شهروندان ایرانی نیز ابعاد دیگری از روابط ایران و ترکیه در این دوران حساس در کتاب مورد بررسی قرار گرفته است. آن‌گونه که کتاب نشان می‌دهد، رسانه‌های ایرانی و افکارعمومی ایرانی از ظهور مصطفی کمال  استقبال کرده ظاهر شدن سلسله گفتارهای ضدایرانی و پان‌ترکی علیه ایران در مطبوعات و محافل ترکیه موجب واکنش رسانه‌های ایرانی و در نتیجه اعتراض دولت ایران گردید اما استمرار واکنش‌های رسانه‌های ایرانی نیز خود موجب تشدید موضوع شده و تلاش‌های وزارت خارجه سرانجام مدیریت موضوع را در پی‌داشت.

ظهور برخی تنش‌های عشایری دیگر در میان  طوایف ولایی[xi] و شیخی کانلو و و نیز تعدیات عشایر عثمانی در این مناطق و نیز جدال عشایر خیلکانلو و مصر کانلو [xii]که هر دو طایفه از ایل جلالی بودند نیز از دیگر مباحثی است که در کتاب مورد مداقه قرار گرفته است. این بخش نشان می‌دهد که چگونه درگیری‌ها و رقابت‌های عشایری پای دولت ایران و ترکیه را به این مباحث کشانده و بر مسائل فیمابین افزود.

بیات در کتاب نشان می‌دهد که با ظهور رضاشاه رویکرد حاکم بر روابط ایران و ترکیه یعنی مدیریت موضوع در وزارت خارجه با مناسبات تازه‌ای روبرو شده و نظامیان و دربار جانشین وزارت خارجه و نهادهای مسئول دیگر شده بودند از جمله انعقاد عهدنامه جدید میان ایران و ترکیه آن‌هم سه روز پیش از تاج‌گذاری رضاشاه در شرایطی که نه سفیر ایران در آنکارا و نه وزارت خارجه تا دقایقی پیش  از انعقاد آن از محتوا و یا وجود آن بی اطلاع بودند [xiii]تدوین عهدنامه مزبور بدون اطلاع وزارت خارجه از ترتیبات جدیدی حکایت داشت که قرار بود با پادشاهی رضاخان سردار سپه آغاز شود”بخشی از مسائل مربوط به مناسبات دو کشور- بیشتر در حوزه های مرزی-از مدت زمانی پیش در ید اقتدار نظامیان قرار گرفته بود،رسیدگی به بخش اصلی و تعیین کننده‌ای نیز مانند دیگر مسائل مهم مربوط به مناسابات خارجی بر عهدهء میرزا عبدالحسین خان تیمورتاش،وزیر دربار پهلوی قرار گرفت”[xiv]

نتیجه گیری

کتاب  روابط ایران و ترکیه از سقوط دولت عثمانی تا بر آمدن نظام جمهوری را می توان روایت ایرانی تحولات ترکیه در این دوره پنج ساله قلمداد کرد. کتابی درخشان که با استفاده از اسناد تاریخی و به ویژه اسناد وزارت خارجه نگرش ایرانیان به تحولات ترکیه در دوره‌ای حساس را به تصویر می کشد. طرفه آنکه ایران خود در این دوره شاهد آخرین ماه‌های سلطنت خاندان قاجار و احمد شاه قاجار و ظهور رضاشاه پهلوی است. کاوه بیات محقق و پژوهشگر سخت‌کوش در این اثر پژوهشی و با استفاده از اسناد منتشر نشده وزارت خارجه ایران و نیز برخی گزارش‌های سایر کشورها از جمله اسناد وزارت خارجه انگلیس و برخی اسناد ترکیه و نیز خاطرات و منابع موجود بازیگران ایرانی  در این سال‌ها، روایت ایرانی روابط ایران و ترکیه در خلال سال های ۱۲۹۷ تا ۱۳۰۲خورشیدی را  با دقتی مثال‌زدنی، همچون سایر آثار تاریخی وی، به بحث و بررسی می‌گذارد اگر چه از انتشار کتاب مشابه آن در کشور ترکیه خبری در دست نیست اما انتشار کتاب مذکور از آن دست حایز اهمیت است که روابط ایران و ترکیه از آن تاریخ تا سال‌های اخیر از اسلوب و روشی ویژه و با ثبات و با کمترین میزان تنش‌ها تبعیت می‌کرد.

این روزهای خاورمیانه شاهد ترتیباتی تازه است. ظهور جریان‌های تکفیری –جهادی و وقوع جنگ‌های خانمان‌سوز در عراق و سوریه به خصوص پس از ظهور داعش موجب شده تا تحت تاثیر این رویدادها روابط ایران و ترکیه دستخوش مسائلی تازه شود. و سنت چند دهه‌ای از حسن همجواری و روابط گسترده سیاسی تحت تاثیر این موضوع با چالش‌هایی لااقل در سطوح سیاسی و رسانه‌ای روبرو شود. نباید اجازه داد تا سنت حسنه روابط دوستانه ایران و ترکیه تحت تاثیر حوادث منطقه‌ای بیش از این با چالش روبرو شود و برای استمرار روابط و مناسبات دوستانه میان طرفین باید گامی برداشت.نباید اجازه داد تا روابط ایران و ترکیه بیش از این تحت تاثر مسائل منطقه ای قرار گیرد. پس باید راهی جست و گامی تازه برداشت. کتاب ارزنده و فاضلانه کاوه بیات یعنی روابط ایران و ترکیه از سال ۱۲۹۷تا ۱۳۰۲تلاشی درخور برای فهمی تازه از مناسبات ایران و ترکیه در آن روزگار است.

[i] -پردیس دانش و نشر و پژوهش شیرازه،1386

[ii] -نشر تاریخ 1374

[iii] -موسسه نشر و پژوهش شیرازه 1378

[iv] -روابط ایران و ترکیه: از سقوط دولت عثمانی تا برآمدن نظام جمهوری- ۱۳۰۲-۱۲۹۷ شمسی

 نشر پردیس دانش 1394

[v] -روابط ایران و ترکیه:7

[vi] -پیشین :9

[vii] -پیشین

[viii] پیشن :63

[ix] پیشین :89

[x] -پیشین :99

[xi] پیشین: 146

[xii] پیشین :148

[xiii] پیشین :190

[xiv] -پیشین :191

پست شده در اسناد و نویافته ها, ترکیه با برچسب: , , , , , , , , , ,