اهل‌سنت ایران در مقابل افراطی‌گری

احسان هوشمند

روزنامه اعتماد، شماره ۳۰۸۲، صفحه ۷، ۲۲ مهرماه ۱۳۹۳

۱-اكثريت قابل توجه مردم ايران مسلمانند و در كنار اكثريت شيعه مذهب، گروهي قابل توجه از ايرانيان سني مذهبند. سني هاي ايران عموما در كرانه هاي كشور و در استان هاي مرزي ساكن هستند. گروهي ديگر از سني هاي ايران در كلانشهرهايي چون تهران ساكن هستند. برخي برآوردهاي غير رسمي حكايت از آن دارد كه حدود ۱۰ درصد از ايرانيان را سُني هاي كشور تشكيل مي‌دهند. در بيشتر اين استان‌ها سني و شيعه در كنار يكديگر روزگار را با همدلي و همراهي مي‌گذرانند. سني‌هاي ايراني همچون ديگر ايرانيان در برساختن تمدن و فرهنگ ايراني در طول سده‌هاي طولاني سهم قابل توجهي ايفا كرده و نيم‌نگاهي به فهرست بلندبالاي نخبگان، شعرا، دانشمندان و فرهنگسازان ايراني نقش برجسته ايرانيان سني مذهب را در تاريخ و تمدن ايران به روشني نشان مي‌دهد.

۲-خاورميانه در دو دهه گذشته به صورت چشمگيري شاهد گسترش فعاليت گروه‌هاي سلفي و تكفيري بوده است. امروزه چنين گروه هايي در كشورهاي همسايه ايران همچون پاكستان، افغانستان، عراق و نيز در ساير نقاط خاورميانه و آفريقا همچون سوريه، ليبي، سومالي، نيجريه، مصر و نيز برخي ديگر از كشورهاي دنيا فعاليت هاي گسترده‌يي دارند. در برخي از كشورهاي فوق فعاليت‌هاي گروه‌هاي تكفيري چون داعش يا القاعده به نزاع‌هاي خونيني همراه با ويراني‌هاي بسيار منتهي شده است. آنچه در اين روزها در عراق و سوريه مي‌گذرد نمونه‌يي از اين حوادث است كه با گسترش خونريزي و بي ثباتي و ويرانگري همراه بوده است. در سال‌هاي گذشته جريان‌هاي سلفي و تكفيري بر آن بوده‌اند تا با گسترش نفوذ خود به درون مرزهاي ايران، در ميان ايرانيان سني مذهب براي خود يارگيري كنند. اما با وجود اين رويكرد خوشبختانه تاكنون قاطبه جامعه سني ايران اقبالي به گروه هاي سلفي از خود نشان نداده‌اند و تلاش سلفي‌هاي تكفيري براي گسترش فعاليت‌هاي مخرب به درون مرزهاي ايران چندان كامياب نبوده است. شناخت كارشناسانه عوامل و زمينه‌هايي كه براي نفوذ سلفي‌ها مي‌تواند اثرگذار باشد، نوع فعاليت‌ها و رويكردهاي تبليغي و سياسي گروه‌هاي سلفي و ضعف‌ها و مشكلات موجود در كشور و به ويژه برخي گلايه‌هاي هموطنان سني مذهب كه در صورت بي‌توجهي يا كم‌توجهي مي‌تواند براي گروه‌هاي سلفي زمينه‌ساز گسترش نفوذ باشد، ضرورتي انكار‌ناپذير است.

۳-اما با وجود تلاش‌هاي دشمنان كشور براي نفوذ در ايران و انتقال ناامني به كشور خوشبختانه تاكنون گروه‌هاي سلفي نتوانسته‌اند در كشور فعاليت گسترده و مشهودي داشته باشند. دليل عدم موفقيت گروه ‌هاي سلفي براي نفوذ گسترده در جامعه ايران را در كجا بايد جست؟ چرا با وجود جمعيت نسبتا قابل توجه سني‌هاي ايران جريان‌هاي سلفي نتوانسته‌اند در كشور نفوذ اجتماعي قابل توجهي داشته باشند؟ قرار گرفتن محل سكونت هموطنان سني مذهب در مرزهاي كشور موجب شده تا رفت و آمدهاي آنان در دو سوي مرز بيش از ديگر هم‌وطنان باشد و بدين ترتيب به لحاظ عملي فرصت براي گروه‌هاي سلفي مهيا باشد كه از ابزارهاي تبليغي و توجيهي خود براي نفوذ در ميان اين دسته از هموطنان بتوانند استفاده كنند، اما چنين وضعيتي هم نتوانسته تا فضاي اهل‌سنت ايران را مهياي نفوذ گسترده و مهارگسيخته سلفي‌ها كند! چرا؟

۴-ايران پس از انقلاب شاهد تحولات زيادي بود. بعد از تجربه هيجانات تخليه شده پس از انقلاب و برخي تندروي هاي متعاقب آن و البته هزينه‌هاي داده شده، به تدريج فضاي كشور شاهد ثبات بود. هنوز خاطرات آن روزهاي پرالتهاب و گاه همراه با ناامني درحافظه جمعي جامعه ايران خود را مي‌نماياند. به تدريج در دوره ثبات توجه جدي به رشد شاخص‌هاي آموزشي و سوادآموزي در كل كشور موجب شد روزبه‌روز بر شمار باسوادان كشور افزوده شود. گسترش سواد يكي از راه‌هاي منطقي و ساده مقابله با افراطي‌گري مذهبي يا هر نوع ديگري از افراطي‌گري است. همچنين گسترش دانشگاه‌هاي كشور موجب شد تا شمار دانشجويان و فارغ‌التحصيلان دانشگاه‌هاي كشور رشد خيلي زيادي داشته باشد. گسترش سواد و تحصيلات دانشگاهي موجب شده تا آگاهي فرهنگي و سياسي جامعه نيز رشد قابل توجهي را تجربه كند. اين وضعيت شامل سني‌هاي كشور هم مي‌شود. امروزه و در مقايسه با كشورهاي منطقه شمار باسوادان كشور و‌ فارغ‌التحصيلان نظام دانشگاهي كشور افزايش زيادي داشته است. رشد سواد و تحصيلات دانشگاهي معمولا جانشيني براي افراطي‌گري و تندروي‌هاي مذهبي است. حيات بالنده سياسي و فكري كشور بيشترين نمود خود را در دهه  ۷۰ و نيمه نخست دهه ۸۰ در دانشگاه‌هاي كشور به نمايش گذاشت و دانشجويان ايراني اين دانشگاه‌ها فارغ از مذهب و محل زندگي‌شان هر يك به فراخور شرايط توشه‌يي و تاثيري از اين فضا داشته‌اند. دانشگاه‌هاي كشور در تمامي استان‌هاي كشور و از جمله در استان‌هاي مرزي رشد قابل‌توجهي را تجربه كرده است. اينك در برخي استان‌هايي كه اكثريت يا بخش زيادي از مردمان‌شان را سني‌هاي ايران تشكيل مي‌دهند دانشگاه‌هاي بزرگي تاسيس شده است. دانشگاه كردستان و دانشگاه زاهدان (سيستان و بلوچستان) نمونه‌يي از اين دانشگاه‌هاست.

۵-ايران از نظر ترجمه متون و كتاب‌هاي غيرفارسي و بازار نشر چنين آثاري وضعيت مثبتي در منطقه دارد. بسياري از متون علمي، تاريخي و فرهنگي و اجتماعي منتشر شده در اقصي نقاط جهان به سرعت در كشور ترجمه مي‌شود و در اختيار علاقه‌مندان قرار مي‌گيرد. اين شاخص همراه با توليد منابع مكتوب قابل‌توجه در داخل كشور زمينه بالندگي فرهنگي بيش از گذشته كشور را مهيا كرده است. فعاليت گسترده مطبوعات در كشور اگرچه با محدوديت‌هايي روبه‌رو است اما همين فعاليت‌هاي مقيد نيز به نوبه خود زمينه رشد عقلانيت و انعطاف و تساهل فرهنگي و مذهبي را بيش از گذشته در ميان جامعه مهيا كرده است. حضور طيف‌هاي مختلف فكري و فرهنگي در فضاي مطبوعاتي زمينه رشد فرهنگي كشور را بيش از پيش مهيا مي‌كند. گسترش استفاده از اينترنت نيز در اين خصوص اثرهاي اجتماعي و فرهنگي خاص خود را نمايانيده است.

۶-رشد شهرنشيني و گسترش طبقه متوسط شهري يكي ديگر از زمينه‌هاي رشد عقلانيت در ايران و به ويژه در ميان اهل سنت ايران است. نُرم رفتاري جامعه شهري محاسبه هزينه – فايده است و گسترش آنچه به قول گيدنز سياست زندگي خوانده مي‌شود در ميان اين طبقه، يعني توجه به هزينه‌ها و فايده‌هاي كنش‌هاي سياسي و فرهنگي در ذات خود اعتدال‌آور و منطق‌گستر است. اين شاخص هم به نوبه خود سهمي در كاهش نفوذ افراطي‌گري در ايران امروز ايفا مي‌كند. سياست زندگي يعني در كانون توجه قرار گرفتن راه‌هاي بهره‌برداري از زندگي نه نفي زندگي و مرگ!

با برچسب: