«گفت‌وگو»یی ایرانی، درباره اقلیم کردستان عراق

ابراهیم عبدالله زادهGoftogou-211x3002

چشم انداز ایران شماره ۶۹ شهريور و مهر ۱۳۹۰

برای نخستین‌بار در تاریخ مطبوعات ایران، فصلنامه فرهنگی و اجتماعی «گفتگو» در ادامه کوشش­های پیشین خود برای واکاوی علمی مسائل و رویدادهای ایران و منطقه و پس از انتشار سه ویژه­نامه با موضوع­های «کرد و کردستان»، «قومیت و مسائل قومی در ایران» و «جمهوری مهاباد» با محوریت مسائل کردستان ایران، این بار در ابتکاری ستودنی، شماره ۵۸ خود را در ۲۳۲ صفحه به موضوعی خارجی یعنی «اقلیم کردستان عراق» اختصاص داده است.

اهمیت این اقدام زمانی بیشتر روشن می­شود که بدانیم تاکنون هیچ نشریه ایرانی در این حجم و اندازه، به این موضوع نپرداخته است، بویژه اینکه کلیه مطالب این فصلنامه، تولیدی بوده و حاصل سفر احسان هوشمند، پژوهشگر مطالعات قومی، به کردستان عراق و 15 گفت‌وگوی تحلیلی وی با کارشناسان و تحلیلگران این منطقه است. پس از گذشت دو دهه از تشکیل دولت منطقه‌ای کردستان عراق، ارزیابی دستاوردهای این حکومت، جریان‌ها و گروه‌های فعال و بازیگر در این عرصه و میزان نفوذ آنها و دیدگاهشان نسبت به عملکرد دولت منطقه‌ای و نیز چگونگی شکل‌گیری جریان‌ها و احزاب اپوزیسیون در این منطقه، عمده‌ترین موضوع مورد بحث در این شماره از فصلنامه گفتگو است. آنچه می‌خوانید، گزارشی است از مطالب این نشریه.

چرا یک ویژه‌نامه مستقل؟

وجود پیوندهای دیرین زبانی، فرهنگی، تاریخی، سیاسی و اقتصادی میان کردهای عراقی با ایرانیان؛ پناه‌گرفتن هزاران تن از آوارگان کرد عراقی به‌دنبال ناآرامی‌ها، جنگ‌ها و خشونت‌های گسترده پیشین در این منطقه برای سال‌هاي طولانی در شهرهای مختلف ایران و تعلیم‌دیدن صدها تن از کردهای عراقی در دانشگاه‌ها و مؤسسه‌‌هاي آموزش‌عالی ایران که بعداً پست‌های مهم حکومتی را در اختیار گرفته‌اند، جملگی باعث شده‌اند که هم‌اکنون حدود نیمی از مردم کرد عراق، زبان فارسی را به خوبی درک کنند و بتوانند به زبان فارسی سخن بگویند. در کنار اینها، زمینه‌های مشترک دیگری همچون امنیت، منابع آب، سرمایه‌گذاری و موارد دیگر و البته برخی نگرانی‌های مشترک مانند وجود دشمنان مشترک منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای، نشانگر زمینه‌های بسیار مناسب و مساعد برای تعمیق و گسترش روابط طرفین است. اگرچه با وجود همه این زمینه‌های مشترک و نیز شور و اشتیاقی که نخبگان و حتی عامه مردم ایران به پیگیری مسائل کردستان عراق نشان می‌دهند، داده‌های تحلیلی، مستند و متقنی از اخبار و رویدادهای این منطقه در اختیار مخاطبان ایرانی قرار نداشته است. اختصاص یک شماره از فصلنامه گفتگو به این موضوع در این چارچوب صورت گرفته و تحلیل‌های آن برآمده از 15 گفت‌وگوی تحلیلی با شخصیت‌های سیاسی و فرهنگی اقلیم کردستان عراق است که هریک از منظر منافع حزبی و یا تحلیل‌های شخصی، دیدگاه‌های خود را درباره وضعیت کردستان عراق در اختیار مخاطبان قرار داده‌اند.

نگاهی اجمالی به ویژه‌نامه و گفت‌وگوهای آن

در «گفتگو»ی ۵۸، احسان هوشمند در مقام سردبیر، باب گفت‌وگو و چگونگی انتشار این ویژه‌نامه و فرایند اجرایی آن و اهمیت و ضرورت پرداختن به موضوع را نوشته و سپس گفت‌وگوهای وی با ۱۵ کارشناس، مدیر، استاد دانشگاه، فعال سیاسی، روزنامه‌نگار، پژوهشگر و برخی از رهبران و اعضای احزاب سیاسی کردستان عراق به چاپ رسیده است. گفت‌وگو با رهبران جریان‌های سیاسی کردستان عراق همچون جعفر ابراهیم از رهبران حزب دموکرات کردستان عراق، نوشیروان مصطفی رهبر جریان اپوزیسیون «گوران» (در زبان کردی به معنی تغییر) و نیز آزاد جندیانی از رهبران بلندپایه اتحادیه میهنی کردستان عراق و فاروق رفیق و فرهاد پیربال از روشنفکران مطرح کرد، غنای خاصی به این مجموعه بخشیده است. همچنین در گفت‌وگو با جامعه‌شناس کرد عراقی، خانم چنار سعد عبدالله، اطلاعات تازه‌ای درباره وضعیت زنان کرد عراقی و مسائل آنان طرح شده است. مقاله «یک دولت کوچک ایرانی‌نژاد؟» از تاریخ‌نگار برجسته ایرانی کاوه بیات و سپس روزشمار تحولات کردستان عراق از سال 1918 تاکنون، دیگر بخش‌های این ویژه‌نامه است.

معرفی آماری اقلیم کردستان عراق

نخستین نوشتار گفتگوی 58، مقاله‌ای از «زرار حاجی میرخان»، از فعالان آماری اقلیم کردستان عراق و دانش آموخته رشته علوم‌اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی تهران است. وی در این مقاله، به معرفی پیشینه اقلیم و بررسی دوره‌های مختلف حیات آن می‌پردازد. در ادامه این مقاله، تاریخچه‌ای از حکومت این منطقه و پارلمان آن ارائه شده و نتایج سه دوره انتخابات پارلمانی در سال‌های 1992، 2005 و 2009 میلادی به تفکیک و با جزئیات ذکر شده است.

حاجی میرخان در بخش پایانی مقاله خود، از حضور کمرنگ و نقش عموماً منفعلانه ایران در معادلات منطقه انتقاد کرده و نوشته است: «در مورد پاره‌ای از دولت‌هایی که کردها در قرن معاصر براساس تقسیمات جغرافیایی در حیطه سلطه‌شان قرار گرفته‌اند، هیچ انتظاری نمی‌رود، اما ایران که در برهه‌های زمانی قبل، همراه [با] کردها و اقوام دیگر، بزرگترین امپراتوری بوده‌اند، باید که سیاستش با دیگران فرق داشته باشد، باید خود پایه‌گذار برنامه خود باشد و با سودگرفتن از مشترکات ملی، تاریخی، فرهنگی و اجتماعی، از همگام‌شدن با سیاست دولت‌های دیگر بپرهیزد.»

ایران و آشتی میان گروه‌های اپوزیسیون

«جعفر ابراهیم»، از مسئولان بلندپایه حزب دموکرات کردستان عراق و مسئول کمیته انتخابات این حزب نیز در گفت‌وگویی تحلیلی، تاریخچه مفصلی از تحولات اقلیم کردستان از سال 1991 به بعد ارائه داده است. وی ازجمله به جنگ‌های داخلی در اقلیم کردستان عراق در فاصله سال‌های 1994 تا 1998 پرداخته و آن را عامل عقب‌افتادن این منطقه در زمینه‌های مختلف می‌داند که برای همه طرف‌ها بسیار زیان‌بخش بود، البته سرانجام اراده خوب‌شدن، اراده اصلاحات و تغییر واقعی در کالبد سیاسی در این اقلیم موفق شد.

وی در ادامه با رد این ادعا که «ایران در تظاهرات برگزار شده در اقلیم کردستان عراق نقش دارد»، از عدم ایفای نقش فعال ایران در آشتی میان گروه‌های اپوزیسیون اقلیم گلایه کرده و گفته است: «در گذشته ضرب‌المثلی وجود داشت، می‌گفتند اگر دو ماهی در دریا جنگ کنند، دست انگلیس در کار است. ما می‌گوییم اگر دو گربه در عراق جنگ کنند، ایران می‌تواند آنها را آشتی دهد. ایران می‌تواند، چون قدرت اخلاقی، معنوی، آیینی و مذهبی آن را دارد.»

لزوم تخصیص دولت دموکراتیک منطقه‌ای

از دیگر گفت‌وگوهای این ویژه‌نامه، گفت‌وگو با «نوشیروان مصطفی»، رهبر جریان اپوزیسیون گوران است که پیش از این نفر دوم اتحادیه میهنی کردستان عراق بوده است. وی با تشریح زمینه‌های شکل‌گیری جریان گوران، از برنامه‌های جریان متبوع خود می‌گوید: «ما تلاش می‌کنیم عدالت اجتماعی برقرار شود، تلاش می‌کنیم حدود فساد مالی و اداری تعیین شود […] می‌خواهیم شفافیت نظامی و ارتباطات سیاسی وجود داشته باشد. می‌خواهیم مردم کردستان بدانند ارتباطات اقلیم کردستان با ایران، ترکیه، سوریه، امریکا، انگلیس و سایرین چگونه است؟» نوشیروان مصطفی سپس از تبعیض‌ها و بی‌عدالتی‌هایي که در تحصیل، استخدام، معیشت و تقسیم پست‌ها وجود دارد، سخن گفته و برنامه‌های خود و جریانش را برای اصلاح سیستم و موانع پیش رو  ذکر کرده است.

رهبر جریان گوران البته از خوش‌بینی‌هایش نیز سخن گفته است: «ما سیستم تبلیغاتی‌ای داریم که در اروپا فعالیت می‌کند. کردهای دیگر به فعالیت افتاده‌اند و در همه‌جا فشار می‌آورند. شما نمی‌توانید کردستان عراق را فارغ از رخدادهای خاورمیانه در نظر بگیرید. آنچه در مصر، تونس، لیبی و سوریه اتفاق افتاد، همگی بر کردستان عراق تأثیرگذارند. شرایط امروز مانند 20 سال گذشته نیست، امروز همه می‌توانند رخدادها را از طریق ماهواره، تلویزیون و اینترنت مشاهده کنند. ارتباطات به وسیله موبایل، اینترنت و شبکه‌های اجتماعی آسان شده است. کردستان نمی‌تواند بی‌تأثیر از تحولات خاورمیانه باشد.»

نگاهی به دیگر بخش‌های ویژه‌نامه اقلیم کردستان عراق

در ادامه مطالب این ویژه‌نامه، گفت‌وگوهایی با تعداد دیگری از فعالان سیاسی، مدنی، استادان و روشنفکران کردستان عراق به چاپ رسیده است. «آزاد جندیانی»، از مقامات بلندپایه اتحادیه میهنی و مسئول رسانه‌های ماهواره‌ای، صوتی و تصویری و مکتوب این حزب، از لزوم قطع مداخلات احزاب در کار دولت اقلیم سخن گفته و «فاروق رفیق»، از روشنفکران کرد که در شورای معترضان نیز حضور دارد و پیش از این در کانادا، مدرس دانشگاه بوده، از اعتراض‌هاي اخیر در اقلیم کردستان سخن گفته و خواستار پایان‌دادن به حاکمیت فساد شده است. وی دولت اقلیم کردستان عراق را از نظر سیاسی کاملاً شکست‌خورده می‌داند و مطالبات جریان اعتراضی را برشمرده است.

«فرهاد پیربال»، شاعر و نویسنده نام‌آشنا و از استادان دانشگاه اربیل، از دیگر افرادی است که در این ویژه‌نامه با وی گفت‌وگو شده است. وی با بیان علاقه خود به زبان فارسی و صادق هدایت و فروغ فرخزاد، به «ایرانی‌بودن» خود افتخار کرده و گفته است: «بنده افتخار می‌کنم از این که در اربیل، ایرانی و مسلمان هستم. این مسئله برای بنده بسیار اهمیت دارد که در عین ایرانی بودنم، کرد بودنم را نیز درک کنند.»

در بخش‌های دیگری از این شماره گفتگو، با دکتر «نجدت آکری»، مدیرکل پژوهش و توسعه وزارت آموزش‌عالی اقلیم کردستان عراق و دکتر «شیرزاد نجار»، نویسنده و پژوهشگر و مشاور نخست‌وزیر در امور آموزش‌عالی، گفت‌وگو شده که از رقم 250 هزار دانشجو در دانشگاه‌های اقلیم سخن گفته شده است.

همچنین «سوران عمر»، روزنامه‌نگار و عضو شورای موقت میدان آزادی، از وضعیت حقوق بشر در اقلیم انتقاد کرده و گفته است: «زندان‌های سیاسی را به صلیب سرخ هم نشان نمی‌دهند.»

سرمایه‌گذاری خارجی در کردستان عراق، موضوع گفت‌وگو با دکتر «عزت عیسی»، مدیرکل اداری ـ مالی و مشاور اقتصادی نخست‌وزیری اقلیم کردستان عراق است که دانش‌آموخته دکترای مدیریت از دانشگاه تهران است. وی در این گفت‌وگو، آمار و اطلاعات دقیق و فراوانی از اوضاع اقتصادی اقلیم در بخش‌های مختلف صنعت، نفت، آب و سدسازی، برق، ارتباطات، نیروی کار، بانک و بیمه و… ارائه داده است.

وضعیت زنان کرد عراقی نیز با خانم دکتر «چنار سعد عبدالله»، استاد دانشگاه در رشته جامعه‌شناسی و عضو انجمن ریاست پارت دموکرات کردستان، به بحث گذاشته شده و «فرید اسه­سرد»، رئیس مرکز مطالعات استراتژیک کردستان عراق نیز از خواسته‌های بجای تظاهرکنندگان سخن گفته است.

پایان بخش گفت‌وگوهای این ویژه‌نامه، گفت‌وگوهایی است که با «آسو کمال»، عضو کمیته مرکزی حزب کمونیست کارگری کردستان عراق؛ «قادر عزیز»، رئیس حزب زحمتکشان کردستان عراق و «احمد توانا»، مشاور اطلاع‌رسانی رئیس حکومت اقلیم کردستان در انجمن وزیران انجام شده است.

کاوه بیات، آخرین مقاله این ویژه‌نامه را با عنوان «یک دولت کوچک ایرانی‌نژاد؟» نوشته و از تردیدهای خود درباره این مفهوم سخن گفته است؛ مقاله‌ای بس خواندنی که هر گزینشی از مطالب آن، به روح آن لطمه وارد می‌کند، از این‌رو باید آن را به‌طور کامل و نه با ذکر قطعاتی از آن در این مجال محدود مطالعه کرد.

روزشمار تحولات کردستان عراق از سال 1918 تاکنون، آخرین نوشته‌ای است که در گفتگوی ۵۸ به چاپ رسیده است.

با توجه به روابط تاریخی ایران با مردم کرد عراق و احزاب و نخبگان کرد عراقی، انتشار این­گونه نشریات می‌تواند با پرکردن خلأ وجود منابع و داده‌های تحلیلی و معتبر در این حوزه، توجه هرچه بیشتر نخبگان ایرانی را به اوضاع و احوال منطقه حساس و بااهمیت کردستان عراق به‌دنبال داشته باشد، از این‌رو انتشار این ویژه‌نامه، سرآغاز این حرکت مهم است و باید قدر آن را دانست و به آن ارج نهاد.

لینک در وبسایت ماهنامه چشم انداز ایران

با برچسب: , , , , , , , ,