سیل و منافع ملی

احسان هوشمند

روزنامه شرق،‌ صفحه ۱، ۱۸ فروردین‌ماه ۱۳۹۸

کشور در روزهای پایانی سال ۹۷ و روزهای آغازین سال ۱۳۹۸ مواجه با سیل سهمناکی در شمال و شمال‌شرق و غرب و جنوب‌غرب شد که پدیده‌ای بی‌سابقه در سال‌ها و دهه‌های گذشته از نظر ابعاد و حجم و وسعت جغرافیایی مناطق درگیر بود. بخش قابل‌توجهی از استان‌های گلستان، خراسان شمالی، مازنداران، لرستان، فارس، خوزستان، ایلام، کرمانشاه، همدان، کردستان، چهارمحال و بختیاری، بویر احمد، و چند منطقه و استان دیگر درجاتی از مواجهه با سیل را تجربه کرد و خسارات قابل توجهی بر منازل مسکونی، زیرساخت‌های ارتباطی و جاده‌ها و پل‌ها و  تأسیسات برق و آب و مخابرات و زمین‌های کشاورزی و دامداری‌ها تحمیل شد. سیل اخیر بیش از پیش آسیب‌پذیری کشور در برابر مصائب جمعی و بلایای طبیعی را نمایان ساخت و البته نشانه‌های زیبایی از همدلی و همبستگی ملی را نیز به همراه داشت.

۱- بیش از هر موضوع دیگری سیل اخیر نشان داد کل کشور تا چه حد در برابر بلایای طبیعی آسیب‌پذیر است. سیل به روشنی نمایان ساخت که بی‌توجهی و کم‌توجهی مزمن و چنددهه‌ای، عدم رعایت اصول بدیهی در همسازی با طبیعت تا چه میزان کشور را آسیب‌پذیر کرده است. سیل گسترده اخیر روشن‌تر از همیشه گفت اگر بی‌آبی و خشکسالی بلایی بزرگ است، اما برای کشور باران فراوان هم می‌تواند خسارات بزرگی در پی داشته باشد. این پدیده به صراحت می‌گوید در کنار سیاهه بزرگی از مسائل ریز و درشت کشور، انبوهی از مسائل زیست محیطی بر شانه کشور سنگینی می‌کند. اگر بخشی از بستر رودخانه‌های کشور به جاده و خیابان و منزل مسکونی و تأسیسات شهری و روستایی مبدل شده است و در این ساخت و ساز مهر موافقت نهادها و سازمان‌های دولتی و حاکمیتی را هم دریافت کرده است، نتیجه خود را در سیلاب‌های اخیر نشان می‌دهد. سیل اخیر می‌گوید کشور در دهه‌های گذشته  با مدیریت ناکارآمد منابع طبیعی و زیست محیطی خود نه تنها نتوانسته از سرمایه‌های طبیعی و زیست محیطی خود مراقبت کند بلکه ضربات مهلکی بر محیط زیست، جنگل‌ها و مراتع ،بستر رودخانه‌ها وارد کرده است.

سیل گسترده اخیر می‌گوید فرهنگ‌سازی و آموزش‌های عمومی  لازم برای مراقبت از محیط زیست صورت نگرفته است. قوانین لازم تدوین نشده است. در اجرای قوانین موجود موفق نبوده‌ایم. سازمان‌های ذی‌ربط در جایگاه قانونی خود قرار نداشته و گروهی فراتر از قوانین موجود حواشی رودخانه‌ها  و بستر رودخانه‌ها را مورد تجاوز قرار داده‌اند و آبخیزداری به اندازه کافی مورد توجه نهادهای قانونی و اجرایی کشور نبوده است. سیل اخیر می‌گوید مدیریت منابع طبیعی کشور نتوانسته به اندازه کافی از منابع طبیعی محافظت کند. همچنین سیل اخیر می‌گوید لایروبی رودخانه‌های کشور اولویتی اساسی است. بی‌توجهی به لایروبی می‌تواند موجب چه عواقبی برای شهروندان باشد. تا جائیکه بعد از سه هفته از سیل گلستان هنوز آب گرفتگی شهرهای گمیشان و آق‌قلا بر طرف نشده است. آیا حوادث اخیر موجب درس گرفتن از گذشته و درانداختن طرحی نو برای محافظت از منابع طبیعی و حفظ میراث طبیعی کشور خواهد شد؟ آیا تدابیری بینادی و اساسی توسط نهاد تقنینی و اجرایی و قضایی اندیشیده خواهد شد؟

۲- سیل اخیر البته وجوه دیگری هم دارد. گستردگی سیل در استان‌های مختلف کشور نشان داد بیش از هر زمان دیگری کشور نیازمند مدیریت بحران یکپارچه، تخصصی و کارآمدی است که بتواند ضمن هماهنگ‌سازی دستگاه‌های مختلف کشوری و لشکری با سرعت به یاری آسیب‌دیدگان بپردازد. ایران همواره در معرض بلایای طبیعی چون زلزله و سیل است. مقابله با این بلایا و پیامدهای سهمناک آن نیازمند دخالت نهادها و سازمان و دستگاه‌های متنوع و مختلف اعم از کشوری و لشگری است و مدیریت متمرکز و واحد بحران یکی از مهترین پیش‌نیازهای مدیریت بحران است. چرا تاکنون نهاد قانونگذاری نسبت به این مهم یعنی تدوین قانون برای متمرکز کردن مدیریت اقدام لازم را در دستور کار قرار نداده است؟ ناهماهنگی دستگاه‌های امدادرسان به جز اتلاف منابع ملی هیچ آورده ای برای منافع ملی در پی نخواهد داشت.

۳- آموزش تخصصی دستگاه‌های متولی کشوری و لشکری برای مقابله با پیامدهای سیل و زلزله و آتش‌سوزی و سایر بلایای طبیعی یکی از نیازمندی‌های دائمی و اساسی کشور است. مهارت مقابله با سیل نیازمند آموزش‌ها و تجارب و تمرین‌های فراوانی است که به سادگی میسر نمی شود؛ آیا در این باره نیز توانسته‌ایم گامی جدّی به پیش برداریم؟ این مهارت‌ها اعم از نجات و امداد فردی تا سامان‌دهی و نظم‌دهی فوری به ارائه خدمات و کمک‌ها  یا واکنش سریع به بلایا و آمارگیری سریع انسانی و خساراتی و نیز حفظ امنیت مال و اموال مردم و جلوگیری از سواستفاده‌های سودجویان از مهمترین اقدامات ضروری پس از هر حادثه طبیعی است دراین باره دستاوردهای ما چیست؟

۴- سیل اخیر از زاویه دیگری هم قابل تأمل است. تلاش دستگاه‌های مسئول کشوری و لشکری برای یاری مردم آسیب دیده ستودنی است. بخش مهمی از امکانات کشور برای یاری مردم آسیب دیده بسیج شد و خدمات فراوانی هم در مقیاسی ملی صورت گرفت تا میزان آسیب‌ها به حداقل برسد. مدیران ارشد اجرایی و قانون‌گذار کشور و نیز فرماندگان لشکری هم با حضور میدانی در مناطق سیل‌زده از نزدیک به مدیریت میدان پرداختند. این واکنش‌ها امری مثبت و سازنده و امیدبخش است، اما متاسفانه برخی اقدامات برای جناحی کردن یا فرصت‌طلبی برای مقابله جناحی امری مذموم و ناپسند بود که کم و بیش خود را در فضای عمومی نمایان ساخت. برخی رسانه‌های پر بیننده همچون رسانه ملی نیز گاه وارد این رویکرد شدند که مضار آن بر اهل خرد روشن است. برجسته کردن خدمات یک گروه دولتی یا لشکری و تحقیر گروه دیگر منطبق با کدام مصلحت عمومی است؟

در مصائب جمعی جامعه آسیب‌دیده در شوک ناشی از مواجهه با سیل و زلزله مستعد نارضایتی جدّی ناشی از بزرگی حادثه است. آیا در چنین وضعیتی تحقیر و تمسخر و حمله به دستگاه‌ها و سازمان‌های مختلف امدارسان می‌تواند منافع جناحی و سیاسی در پی داشته باشد؟ یا اینکه وحدت و همبستگی ملّی را نشانه خواهد گرفت؟ آیا بهره‌برداری جناحی از سیل و زلزله خسارت‌های وارده بر جامعه هدف را جبران می‌کند؟ یا منافع ملّی را قربانی می‌کند؟

۵- بسان زلزله سرپل‌ذهاب سیل اخیر نیز بار دیگر همدلی و همنوایی ملّی را به رخ جهانیان کشاند. یاری ملّی به سیل‌زدگان منحصر به استان و شهرستان خاصی در گستره ایران بزرگ نبود؛ جای جای ایران با قربانیان سیل ابراز همدردی کرد. جای جای ایران با کمک‌های نقدی و کالایی خود به یاری هوطنان پرداخت. سرمایه اجتماعی تولید شده در این سیل یکی از کارکردهای رویداد ناخوشایند سیل اخیر است که باید قدردان آن باشیم. اگر زلزله‌زدهء ثلاث باباجانی برای یاری هموطن سیل‌زده گلستانی خود اقدام می‌کند. اگر هموطن شیرازی سیل‌زدگان را رایگان به منزل مسکونی خود دعوت می‌کند و اگر گروهی با پای پیاده به روستاهای دور افتاده لرستان برای رساندن اذوقه اقدام می‌کنند، می‌باید قدرشناس این نیک‌اندیشی و ملّی‌اندیشی در سطح عمومی و کشوری بود. سیل نشان داد غمخواری و همدردی آحاد شهروندان ایرانی با  هموطنان آسیب‌دیده از بلایای طبیعی را حد و مرزی نیست. سرمایه‌ای بزرگ در این رویکرد ملّی  نهفته  است؛ در سال جدید بیش از گذشته از این میراث و سرمایه اجتماعی می‌باید مراقبت و قدرشناسی کرد.

با برچسب: , , , , ,