به یاد فداکاری هشت ساله مدافعان مرزهای ایران

احسان هوشمند

روزنامهء بهار، مهر ۱۳۹۲

1- برای ایرانیان روز آخر شهریور از ابعاد مختلفی اهمیت خاصی دارد. سه دهه و اندی پیش جنگی که مقدمات آن از سال‌های پیش آغاز شده بود، بر مردم ایران تحمیل شد. یادآوری سال‌های تاریخی و حساس دوران جنگ برای ایرانیان بسیار ضروری است. هنوز درباره تاریخ نظامی جنگ ناگفته‌های بسیاری وجود دارد. هرچند در سال‌های پس از جنگ، آثار ارزشمند زیادی درباره تاریخ جنگ منتشر شده است، اما هنوز اسناد بی‌شماری منتشر نشده یا مورد بررسی قرار نگرفته است. علاوه بر این‌که ابعاد مختلف جنگ و اثرات پیچیده روان‌شناختی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، سیاسی، منطقه‌ای و بین‌المللی آن کاملا واکاوی نشده است و خلاصه کلام آن‌که درباره نادانسته‌های این دوره هشت‌ساله، سال‌های سال باید نوشت و تحقیق کرد. به نظر می‌رسد در این روزها یادآوری بعضی نکات از تاریخ جنگ می‌تواند برای نسل جدید آموزنده باشد.

2- جنگ آغاز شد، زیرا دولت حاکم بر عراق در پی سیطره بر بخش‌هایی از ایران بود. از همان روزهای نخست پس از پیروزی انقلاب، تقریبا آشکار بود که دولت صدام در پی ماجراجویی است. با تهاجم ارتش عراق بخش‌هایی از استان‌های جنوبی و غربی کشور به اشغال ارتش متجاوز آن کشور درآمد. ساختار ارتش ایران به شدت تحت‌ تاثیر فضای انقلابی حاکم بر کشور قرار گرفته بود. بسیاری از فرماندهان رده بالای ارتش یا اعدام شده یا زندانی بودند یا از کار برکنار شده بودند و ارتش آمادگی لازم را برای دفاع از کشور نداشت. در گوشه و کنار کشور زمزمه‌هایی برای انحلال ارتش مطرح بود. با این همه با آغاز جنگ تمامی ارتش از جمله نیروی هوایی و به‌خصوص آن بخش‌هایی از نیروی زمینی که در مرزهای غربی و جنوبی کشور مستقر بودند در سال‌های نخست جنگ با تمام توان به دفاع از کشور پرداختند. رفته‌رفته نقش ارتش در جنگ اهمیت بیشتری یافت و به‌تدریج نقش نیروهای داوطلب مردمی هم در جنگ جایگاهی ویژه یافت و چنین بود که با مقاومت فرزندان این آب و خاک نه تنها ارتش عراق و دولت حاکم بر عراق نتوانست به هیچ‌یک از اهداف سرزمینی خود در ایران دست یابد، بلکه در دوره طولانی جنگ متحمل هزینه‌های بسیار گزافی شد. آری! جنگی چنین گسترده علیه ایران موجب نشد حتی یک وجب از خاک این سرزمین در اشغال متجاوز باقی بماند. این وضعیت، ثمره مقاومت مردمی است که با تمام هستی خود به دفاع از ایران و ایرانی پرداختند و حکایت از پایمردی‌هزاران شهید و مجروحی دارد که با هستی و جان‌شان برای ایرانیان افتخار و عزت آفریدند.

3- روشن است که مقاومت در برابر ارتش متجاوز چندان کم‌هزینه نبوده است.‌ هزاران نفر از ایرانیان با نثار خون و جان‌شان هزینه دفاع از کشور را بر دوش گرفتند. ده‌ها‌هزار نیز زخمی و مجروح شدند. گروه بسیار زیادی سال‌های سختی را در اسارت ارتش عراق گذراندند. خانواده‌های زیادی سرپرست، یک یا تنی چند از عزیزان‌شان را در جنگ از دست دادند و به واسطه جنگ و خسارات ناشی از آن هزینه‌های سنگینی پرداختند. امنیت امروز کشور و نیز حفظ سرزمین ایران و تمامیت سرزمینی کشور، مرهون این فداکاری‌هاست. پس از گذشت حدود 25سال از پایان جنگ هنوز هم در مراکز درمانی کشور می‌توان مصدومان جنگ را دید که سال‌های زیادی را با درد و رنج گذرانده‌اند.

بر هزینه‌های سنگین جنگ باید آوارگان را نیز افزود.‌هزاران خانواده ساکن در استان‌های مرزی در دوران جنگ آواره شدند. زندگی سخت در آوارگی در اردوگاه‌ها و سایر نقاط کشور، روزگار تلخی را بر ‌هزاران هموطن تحمیل کرد. ابعاد این بخش از هزینه‌های جنگ تاکنون چندان به جد مورد مداقه قرار نگرفته است. امروز، زمان آن فرا رسیده تا بخش‌های کمتر کاویده شده و دیده نشده به‌ویژه ابعاد انسانی و اجتماعی و اقتصادی جنگ مورد بازبینی قرار گیرد. این حق همه ایرانیان است که از اطلاعات لازم در این‌باره مطلع و بهره‌مند شوند. به سخنی دیگر، تاریخ جنگ به‌ویژه تاریخ اجتماعی جنگ از نگاه غیرحاکمان، فردوستان و اقشار متنوع اجتماعی تاکنون کمتر مورد توجه قرار گرفته و بازخورد جنگ در زندگی واقعی مردم چندان مورد اعتنای این بررسی‌های نبوده است. نگاهی متفاوت از تلقی‌های رسمی و کلیشه‌ای سال‌های بعد از جنگ، لازم است تا ابعاد نهان و کارکردهای دیگری از جنگ مورد مداقه قرار گیرد که کمتر بدان پرداخته شده است.

4- تاکنون تاریخ نظامی جنگ در قالب بعضی آثار ارزشمند مورد بررسی قرار گرفته است. اما این نکته را باید بیفزایم که در کمتر اثری می‌توان رویکرد نقادانه بررسی را مشاهده کرد. به‌عنوان نمونه تاکنون کمتر اثر پژوهشی درباره علل ناکامی‌ها در عملیات‌های کربلا به‌ویژه کربلای چهار و پنج منتشر شده است. مشخص نیست نقش عوامل گوناگون در این وضعیت چه بوده است؟ آیا تنها آمادگی نیروهای عراقی بود که ناکامی در این عملیات‌ها را به‌دنبال داشت یا این‌که نقش عوامل انسانی، مدیریتی و لجستیک را باید برجسته‌تر دانست؟ آیا پس از چند دهه از پایان جنگ، فضای لازم برای انجام چنین مطالعاتی مهیا نشده است؟ یا متخصصان موضوع کمتر تمایلی برای ورود در چنین عرصه مسئولیت‌آوری را حس کرده‌اند؟

تاریخ جنگ هشت‌ساله عراق علیه ایران یادآوری مقاومت تاریخی مردم ایران در جای‌جای کشور برای دفاع از وجب‌وجب این سرزمین است. یادآوری تاریخ این فداکاری‌ها برای نسل امروز و فردای کشور ضرورتی اساسی است. خون‌های ‌هزاران ایرانی، مرزهای جنوبی و غربی کشور را رنگین کرد. باید به یاد این شهیدان و رنج‌دیدگان سر تعظیم فرود آورد. البته بخشی از این قدرشناسی را باید در مطالعات واقع‌بینانه‌ای جست‌وجو کرد که تلاش می‌کند ابعاد ناگفته دیگری را به بحث بگذارد.