مراکز سندی در ایران؛ مشکلات و مسائل پیش ِ رو

احسان هوشمند

 روزنامه شرق، ۱۷ اردیبهشت ماه ۱۳۹۰ به مناسبت روز اسناد ملی

یکی از مهم‌ترین منابع مورد نیاز پژوهش‌های تاریخی، اسناد مربوط به این زمینه است. اسناد تاریخی به آن دسته از اوراق، مراسلات، دفترها، پرونده‌ها، دست‌نوشته‌ها، قراردادها، بیانیه‌ها، گزارش‌ها، عکس‌ها، نقشه‌ها، کلیشه‌ها، نمودارها، فیلم‌ها، نوارهای ضبط صوت و موارد مشابهی گفته می‌شود که یا میان دولت و نهادهای حکومتی با یکدیگر یا با کشورهای و نهادهای خارجی یا در دیگر کشورها و در ارتباط با کشور مبدا یا شهروندان و منافع کشور مبدا تولید یا میان اشخاص حقیقی و حقوقی با نهادهای دولتی یا دیگر افراد و نهادهای حقوق و حقیقی مبادله شده باشد. این اسناد دارای اهمیت تاریخی در هر کشوری است و از این نظر می‌توان به آن‌ها اسناد ملی گفت. این اسناد بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی هر سرزمینی است و بدیهی است که شناسایی، تهیه و نگهداری و انتشار و در دسترس قراردادن آن‌ها یکی از وظایف دستگاه‌ها و سازمان‌های مسئول است؛ ضمن این‌که پژوهشگران موضوعات تاریخی و جامعه‌شناسان و سیاستمداران و دیگر علاقه‌مندان می‌توانند از این اسناد برای پیشبرد اهداف پژوهشی خود استفاده کنند.

در ایران سازمان‌ها و نهادهای گوناگون و گاه موازی در رابطه با اسناد تاریخی مشغول فعالیت هستند که این فهرست بسیار بلندی را تشکیل می‌دهند؛ به گونه‌ای که سازمان‌هایی چون مرکز اسناد ملی ایران، اسناد ریاست جمهوری، مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، مرکز اسناد وزارت خارجه، موسسه تاریخ معاصر ایران، مرکز اسناد ارتش، مرکز اسناد انقلاب اسلامی و… از جمله این سازمان‌ها هستند. این سازمان ها و دیگر نهادهای مربوط اینک مشغول ارائه خدمات به پژوهشگران و علاقه‌مندان هستند و البته انتشار بخشی از اسناد موجود در این سازمان‌ها گام مهمی در روشن‌کردن برخی ابهام‌ها و نادانسته‌های تاریخی محسوب می‌شود.

اسناد بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی هر سرزمینی است و بدیهی است که شناسایی، تهیه و نگهداری و انتشار و در دسترس قراردادن آن‌ها یکی از وظایف دستگاه‌ها و سازمان‌های مسئول است؛ ضمن این‌که پژوهشگران موضوعات تاریخی و جامعه‌شناسان و سیاستمداران و دیگر علاقه‌مندان می‌توانند از این اسناد برای پیشبرد اهداف پژوهشی خود استفاده کنند.

در دوره اصلاحات، قانونی در مجلس برای کوچک‌سازی دولت و تسهیل دسترسی به مراکز سندی تصویب شد که تاکنون این قانون لازم‌الاجرا، اجرایی نشده است. هر چند در آن سال‌ها نیز این بی‌توجهی موجب طرح پرسش از مسئولان وقت در مجلس شد، اما در سال‌های اخیر کم‌تر کسی یادی از این قانون به محاق سپرده‌شده دارد.

فهرست‌برداری در مراکز سندی کشور نیز با مشکلات ویژه‌ای روبروست؛ در مراکز سندی کشور هنوز صدها هزار سند فهرست‌نویسی نشده است و به دلیل کمی بودجه این گونه نهادها و سایر مشکلات ساختاری، ده‌ها سال وقت لازم است تا اسناد موجود (نه اسناد به‌روزشده) فهرست‌نویسی شوند و در اختیار پژوهشگران قرار گیرند. ضمن این‌که عزم، برنامه و راهبرد روشن و زیرساخت‌های لازم  برای استفاده از اینترنت و فضای مجازی برای شناسایی و استفاده از این اسناد نیز هنوز مهیا نیست.

محققان و علاقه‌مندان نیز برای دسترسی به این مراکز با مقررات و محدودیت‌های دست و پاگیر گوناگونی دست به گریبان‌اند؛ کم‌تر مرکز سندی وجود دارد که بتوان به‌سادگی از منابع و اسناد آن استفاده کرد. گاه دخالت‌های دستگاه‌ها و سازمان‌های دیگر در کار این‌گونه مراکز برای دسترسی مناسب به اسناد مشکلات مضاعفی ایجاد می‌کند. برخوردهای سلیقه‌ای و گاه متفاوت این سازمان هم مزید بر مشکل شده است.

همچنین عدم امکان گرفتن عکس یا کپی در برخی از مراکز سندی کشور از مشکلاتی است که موجب اتلاف وقت و هزینه می شود. استنساخ یک سند ممکن است نیازمند وقت زیادی باشد چنانچه بتوان با مبلغ قابل قبولی از سند مورد نیاز کپی یا عکس تهیه کرد می‌توان در وقت مناسب برای بازخوانی و استفاده از آن تصمیم گرفت.

در کشور متاسفانه تاکنون در مراکز سندی کم‌تر به بایگانی عکس توجه شده است. هر چند برخی مراکز در این زمینه تلاش‌هایی را آغاز کرده‌اند، اما این تلاش‌ها نمی‌تواند خلأ ناشی از نبود مراکز مستقل اسناد عکس را پُر کند. برای تهیه عکس از بسیاری موضوعات تاریخی و نیز شخصیت‌های تاریخی تنها می‌توان به بایگانی برخی روزنامه‌های دولتی که دارای سابقه انتشار طولانی هستند دلخوش بود که البته دسترسی به این آرشیوها هم نیازمند گذار از هفت خوان رستم است.

بی‌توجهی به تاریخ شفاهی و کم‌اهمیت دانستن آن نیز یکی دیگر از مشکلات و محدودیت‌های مراکز سندی است. تلقی ایدئولوژیک از تاریخ و محدودیت‌های سیاسی و اداری یکی از دلایل این بی‌توجهی است. بخشی از تاریخ کشور همواره نانوشته بوده‌است و خواهد بود. برای پی‌بردن به زوایای مبهم این بخش روایت کنشگران سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی بسیار رهگشاست. در حالی که برخی مراکز دانشگاهی و سندی خارجی برای گردآوری تاریخ شفاهی ایران هزینه‌های زیادی را متقبل شده‌اند اما در داخل کشور در این باره گام‌های مشهودی برداشته نشده و برخی آثار در این خصوص یا به همت پژوهشگران مستقل به فرجام رسیده‌است یا اگر توسط سازمان‌های دولتی انجام گرفته‌است، معمولا شکلی سیاسی یافته و راه را بر روشن‌شدن زوایای موضوع مورد بحث بسته است. در این خصوص آن‌چه وضعیت را اسفبارتر می‌کند، بی‌توجهی کامل به آن بخش از تاریخ شفاهی است که این روزها در دنیا با نام تاریخ فرودستان یاد می‌شود. تاریخ را باید از چشم کنشگران روزمره هم پی گرفت؛ کنشگرانی که در لایه‌های زیرین اجتماعی دست‌اندرکار تلاش برای گذران زندگی روزمره هستند، اما در عین حال نیروهای موثر در بسیاری از رخدادها هستند و درک روشن تاریخ به‌ویژه تاریخ معاصر کشور نیازمند دسترسی به گفته‌ها، دانسته‌ها و تجارب آنان است. اما هیچ موسسه‌ای در این خصوص حتی گامی ولو ابتدایی برنداشته است!

شناسایی، فهرست‌برداری و در پایان خریداری و انتقال اسناد مربوط به ایران و تحولات مرتبط با ایران در مراکز سندی دیگر کشورها یکی دیگر از وظایف مراکز سندی است که تاکنون به جدّ مورد توجه نبوده و در این زمینه نیز فعالیت‌های محدودی صورت گرفته است. در سال‌های پس از فروپاشی دولت اتحاد جماهیر شوروی سابق، کلیه اسناد دولتی و نیز اسناد حزب کمونیست شوروی به‌آسانی می‌توانست خریداری و به داخل کشور منتقل شود، در حالی که شوربختانه در این خصوص دریغ از اقدام جدی و هوشیارانه! کما این‌که در پی فروپاشی دولت بعث در عراق و دگرگونی‌های پس از آن، تلاش جدی و درخوری برای شناسایی و انتقال اسناد مرتبط با ایران صورت نگرفته است. این موضوع هم‌چنین شامل موضوعات و اسناد مشابه در هندوستان و اسناد مربوط به کمپانی هند شرقی، اسناد موجود در فرانسه، بریتانیا و ایالات متحده امریکا و عثمانی (ترکیه امروز) و دیگر کشورها می‌شود.

بی‌توجهی به استفاده از پژوهشگران متخصص و باتجربه و سپردن برخی پژوهش‌های مربوط با استفاده از روابط به افراد غیرمتخصص از دیگر مسائل و مشکلاتی است که در حوزه مسائل سندی با آن روبرو هستیم. گاه انجام پژوهش‌های سفارشی برای سیاستمداران و در نهایت انتشار آن به نام فرد حامی مالی، دسترسی انحصاری تنها گروهی خاص به بخشی از اسناد  و گاه انجام پژوهش برای اهداف خاص مشکلات این بخش را دوچندان می‌کند.

مراکز سندی کشور به‌رغم مشکلات پیش رو به همت برخی کارشناسان و کارکنان صبور و توانمندشان در سال‌های فعالیت موفق به انتشار آثار گران‌بهایی درباره تاریخ معاصر کشور شده‌اند و البته زمینه دسترسی پژوهشگران و علاقه‌مندان به اسناد موجود را فراهم آورده‌اند و از این رهگذر سهم بااهمیتی در ابهام‌زدایی در مطالعات تاریخی ایفا کرده‌اند. امید است با حل و فصل مسائل پیش رو زمینه گسترش فعالیت این مراکز مهیا شود تا از این رهگذر بخش‌های ناگفته تاریخ ایران بیش از پیش مورد بحث و گفت‌وگو قرار گیرد.

اگر چه در خصوص اسناد مربوط به نواحی و استان‌ها و تحولات مناطق مختلف کشور در مراکز سندی کشور توجه کافی و تلاش وافی انجام نشده‌است و تنها گشایش مراکزی در چند استان در گوشه و کنار کشور و برخی فعالیت‌های محدود این مراکز نتیجه این کم‌توجهی است؛ اما در خصوص تاریخ شفاهی و نیز تهیه مرکز بایگانی عکس در این مناطق نیز حتی گام‌های نخست برداشته نشده است.

با برچسب: ,